İngilis dili, Morfologiya (morphology)
Zamanların uzlaşması: vasitəli nitqdə zamanların dəyişməsi (The Sequence of Tenses)
- Dərslik: İngilis dili, 10-cu sinif, «Grammar A: Reported Speech», səh. 120
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Bu mövzuda tapşırıqların çoxunda baş cümlənin feili keçmiş zamanda olur (said, told, asked, knew, learnt, wondered) və budaq cümlədəki boş yerə uyğun zaman formasını seçmək lazım gəlir. Bəzən vasitəsiz nitq verilir və onun vasitəli nitqdəki düzgün variantı axtarılır, bəzən beş cümlədən yalnız birinin qrammatik cəhətdən doğru olduğunu tapmaq, bəzən də nömrələnmiş dörd variantdan düzgün ikisini seçmək tələb olunur. Vasitəli suallarda zamanla yanaşı söz sırası da yoxlanılır, iki boşluqlu cümlələrdə isə by the time, since kimi ifadələrlə keçmiş bitmiş zaman (Past Perfect) soruşulur.
Qayda
Baş cümlənin feili keçmiş zamandadırsa, budaq cümlənin feili bir pillə keçmişə doğru sürüşür:
- Present Simple → Past Simple (is → was, play → played);
- Present Continuous → Past Continuous (is writing → was writing);
- Present Perfect və Past Simple → Past Perfect (has seen, saw → had seen);
- will → would, can → could, may → might, must → had to (must dəyişməyə də bilər);
- zaman və yer bildirən sözlər də dəyişir: now → then, today → that day, yesterday → the day before, tomorrow → the next day, ago → before, this → that, here → there.
| Əvvəl | Sonra |
|---|---|
| Present Simple is, play | Past Simple was, played |
| Present Continuous is writing | Past Continuous was writing |
| Present Perfect / Past Simple has seen, saw | Past Perfect had seen |
| will / can / may | would / could / might |
| Əvvəl | Sonra |
|---|---|
| now | then |
| today | that day |
| yesterday | the day before |
| tomorrow | the next day |
| ago | before |
| this / here | that / there |
Vasitəli sualda söz sırası nəqli cümlədəki kimidir: əvvəl mübtəda, sonra xəbər gəlir, do/does/did işlənmir, ümumi sual if və ya whether ilə başlayır. Baş feil indiki və ya gələcək zamandadırsa (says, will tell), zaman dəyişmir. Ümumi həqiqətlərdə də indiki zaman saxlanıla bilər.
Nümunələr
“I am waiting for the bus,” Narmin said. Present Continuous Past Continuous ilə əvəz olunur: Narmin said that she was waiting for the bus.
“I will send you the photos tomorrow,” Elvin said. Burada will sözü would, tomorrow isə the next day olur: Elvin said that he would send me the photos the next day.
“Where did you park the car?” my father asked. Past Simple Past Perfect-ə keçir, söz sırası isə nəqli cümlədəki kimi olur: My father asked me where I had parked the car.
Tipik səhv
Ən çox yayılmış səhv baş cümlədəki keçmiş zamanı nəzərə almayıb budaq cümlədə indiki zamanı saxlamaqdır: He said that he is busy yox, He said that he was busy yazılmalıdır. İkinci səhv vasitəli sualda sual söz sırasını saxlamaqdır: asked where was she deyil, asked where she was. Üçüncüsü feilin zamanını dəyişib zaman sözünü unutmaqdır: Past Perfect ilə ago, yesterday və ya now işlənmir. Cavabı seçməzdən əvvəl baş feilin zamanına baxın, sonra hər variantda həm feili, həm də zaman sözünü yoxlayın.