İngilis dili, Morfologiya (morphology)
İndiki bitmiş zaman (Present Perfect)
- Dərslik: İngilis dili, 8-ci sinif, «Grammar A: Present Perfect», səh. 12
- Dərslik: İngilis dili, 8-ci sinif, «Grammar B: Present Perfect with for, since, already and yet», səh. 14
- Dərslik: İngilis dili, 8-ci sinif, «Grammar A: Present Perfect with ever, never, just, and recently», səh. 30
- Dərslik: İngilis dili, 8-ci sinif, «Grammar B: Present Perfect vs Past Simple», səh. 32
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: Present Perfect: Affirmative and Negative», səh. 85
- Dərslik: İngilis dili, 7-ci sinif, «Grammar: Present Perfect for Experience», səh. 97
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda dialoq və ya cümlə verilir, hər boşluq üçün düzgün zaman seçilir. Cümlədəki yet, ever, since kimi sözlər indiki bitmiş zamana işarə edir, ago və ya last month kimi ifadələr isə keçmişdə bitmiş vaxta. Eyni cümlədə Present Continuous və Past Continuous da ola bilər, buna görə hər boşluğu ayrıca həll et və zaman göstəricisinin məhz hansı hərəkətə aid olduğuna bax.
Qayda
İndiki bitmiş zaman (Present Perfect) keçmişdə baş verən hərəkətin indiyə təsirini, nəticəsini və ya təcrübəni bildirir. Forma: have / has + V3 (Past Participle, feilin üçüncü forması). He, she, it ilə, eləcə də təkdə üçüncü şəxsi bildirən isimlərlə (my cousin, the teacher) has, qalan mübtədalarla have işlənir.
- Təsdiq: She has finished. İnkar: haven't / hasn't + V3. Sual: Have you seen it?
- ever, never, just, recently, already: təcrübə və yeni bitmiş hərəkət. Yet sual və inkarda cümlənin sonunda gəlir: I haven't read it yet.
- for + müddət (for two years), since + başlanğıc nöqtə (since 2020): keçmişdə başlayıb indiyədək davam edən vəziyyət.
2020-dən indiyədək davam edən vəziyyət - Keçmişdə bitmiş vaxtı dəqiq göstərən sözlərlə (yesterday, last week, two years ago, in 2019) Present Perfect işlənmir. Həmin hərəkət keçmiş zamanda verilir, çox vaxt keçmiş sadə zamanda (I saw him yesterday), fonda davam edən hərəkət olarsa keçmiş davamedici zamanda.
Dəqiq keçmiş vaxt: keçmiş sadə zaman - have been to gedib qayıtmaq, has gone to isə getmək və hələ orada olmaq deməkdir.
İfadə Mənası have been to gedib qayıtmaq has gone to getmək və hələ orada olmaq
Nümunələr
We (have lived / lived) in this flat since 2020.
Həlli: since keçmişdə başlayıb indiyədək davam edən vəziyyəti göstərir. Cavab: have lived.
My cousin … (visit) Istanbul in 2019.
Həlli: in 2019 bitmiş keçmiş vaxtdır, deməli keçmiş sadə zaman lazımdır. Cavab: visited.
– Have you finished your project? – No, I … (not finish) it yet.
Həlli: sual indiki bitmiş zamandadır, yet də inkarda həmin zamanla işlənir, mübtəda I olduğu üçün have götürülür. Cavab: haven't finished.
Tipik səhv
Çoxları nəticə indi də görünür deyə cümləyə yesterday və ya ago sözü ilə birlikdə Present Perfect qoyur: I have seen him yesterday yazmaq düzgün deyil, I saw him yesterday yazılmalıdır. Başqa tələ V3 yerinə ikinci formanı yazmaqdır: have went səhvdir, have gone düzgündür. Əvvəlcə vaxt göstəricisinin hansı hərəkətə aid olduğunu müəyyən et: yesterday kimi dəqiq keçmiş vaxt varsa həmin feil keçmiş zamanda olur, yet, ever, since və ya for varsa Present Perfect-i yoxla.