İngilis dili, Morfologiya (morphology)

Present Perfect Continuous zamanı: nə vaxt və necə işlənir

Keçmişdə başlayıb indiyə qədər davam edən hərəkəti ingiliscə düzgün deməyi və bu zamanı Past Simple və Present Perfect-dən ayırmağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: yağışdan sonra pəncərədən görünən yaş küçə, asfaltda gölməçələr, şüşədə yağış damcıları.

Pəncərədən baxırsan: yağış dayanıb, amma küçə hələ yaşdır, səkidə gölməçələr var. İngiliscə bunu qısa bir cümlə ilə deyirlər: It has been raining. Yağışın özünü görmədin, amma izi göz qabağındadır.

Başqa bir hal: görüşə gecikən dostun gəlib soruşur: Have you been waiting long? Yəni gözləmək nə vaxtsa başlayıb və bu ana qədər davam edib.

Azərbaycan dilində belə hallarda adi indiki zamanla keçinirik: "bir saatdır gözləyirəm". İngilis dilində isə bunun üçün ayrıca zaman var. Onun necə qurulduğunu bilsən, bu cümlələri fikirləşmədən deyəcəksən.

Niyə lazımdır

Bu zaman "neçə vaxtdır" sualına cavabdır: neçə ildir dil öyrənirsən, nə vaxtdan məşq edirsən, nə qədər gözləyirsən. Danışıqda da, məktubda da tez-tez lazım olur.

İmtahanda ən çox çaşdıran hissə bu zamanı qonşu zamanlardan ayırmaqdır. Hər birinin özünə məxsus siqnalı var: müddət, bitmiş an, ya da sayı göstərilən nəticə. Bu siqnalları tanısan, yaxın variantlar arasında seçim xeyli asanlaşır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda boşluğa uyğun zaman formasını seçmək, how long ilə düzgün sual cümləsini tapmaq və dialoqda bir neçə zamanı bir-birindən ayırmaq tapşırığı verilir. Variantlarda adətən have been learning, had been learning, have learnt kimi yaxın formalar yan-yana durur. Ona görə zamanın düzəlməsini və hansı hərəkət üçün işləndiyini bilmək lazımdır.

Qayda

Bu zaman Present Perfect Continuous (kitabda Present Perfect Progressive) adlanır.

Düzəlməsi: have / has + been + feil + -ing. Üçüncü şəxsin təkində (he, she, it və tək isim) has gəlir, qalanlarda have. Məsələn: He has been working. They have been working.
İnkar: haven't / hasn't + been + feil + -ing.
Sual: köməkçi feil mübtədadan əvvəl gəlir, been isə mübtədadan sonra: How long have you been waiting?
Nə vaxt işlənir: keçmişdə başlayıb indi də davam edən hərəkətin müddətini bildirəndə. Hərəkət indicə bitibsə və izi hələ görünürsə, yenə bu zaman işlənir.
Köməkçi sözlər: for + müddət (for two hours), since + başlanğıc nöqtəsi (since 9 a.m.), how long, recently, lately.
Hərəkət keçmişdə bitibsə və bunu bildirən zaman göstəricisi varsa (yesterday, two years ago, when I was ten), Past Simple işlənir. Since isə hərəkətin başlanğıcını göstərir; davam edən hərəkət üçün çox vaxt Present Perfect Continuous gəlir, vəziyyət bildirən feillərlə isə Present Perfect işlənir (I have known him since 2010).
Hərəkətin başa çatmış nəticəsi və ya miqdarı önə çıxanda Present Perfect seçilir: I have written ten pages.

Müddət və başlanğıc
Quruluş	Mətndəki nümunə
for + müddət	for two hours
since + başlanğıc nöqtəsi	since 9 a.m.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Xüsusi sualda sıra belədir: sual sözü, köməkçi feil, mübtəda, əsas feil. Mübtəda cəmdirsə have işlənir: How long have they been waiting?

Öyrənilməli qayda

How long ilə indi də davam edən hərəkətin müddətini soruşanda have/has been + -ing işlənir (I have been waiting for an hour). Keçmişdəki dəqiq vaxt verilibsə, keçmiş sadə zaman gəlir (I met him in 2020).

Öyrənilməli qayda

İndiyədək davam edən hərəkət have been + V-ing ilə, sayı göstərilən tamamlanmış nəticə isə have + V3 ilə verilir: I have been reading since noon; I have read ten pages.

Hansı forma uyğundur?

Hər cümlədə siqnal sözə bax və boşluğa uyğun variantı seç.

Nümunələr

My brother ... (play) football since 4 p.m.

Həllə bax

Hərəkət saat 4-də başlayıb və davam edir, since də buna işarədir. Mübtəda tək olduğu üçün has gəlir: My brother has been playing football since 4 p.m.

Vaxt oxu: futbol oynamaq saat 4-də başlayıb (since 4 p.m.) və indiyədək (now) davam edir (has been playing).

Düzgün sualı seç: How long ... they ... for the bus?

Həllə bax

Müddət soruşulur və hərəkət davam edir. Düzgün cavab: How long have they been waiting for the bus?

She ... this book for two hours. She ... already ... fifty pages.

Həllə bax

Birinci cümlədə müddət (for two hours) vurğulanır: has been reading. İkinci cümlədə isə oxunmuş səhifələrin sayı deyilir, yəni nəticə önə çıxır: has already read.

Tipik səhv

I have been living here three years ago.

I have been living here for three years. və ya I moved here three years ago.

Ago keçmişdə bitmiş anı göstərir və Present Perfect Continuous ilə işlənmir. Hərəkətin müddətini demək istəyirsənsə, for işlət. Başlanğıc anını demək istəyirsənsə, Past Simple seç.

Eyni şəkildə for ilə since də qarışdırılır. Sözdən sonra müddət gəlirsə for, tarix və ya saat gəlirsə since yaz.

Özünü yoxla

Present Perfect Continuous zamanında düzgün inkar formasını seç: Murad ... well lately.

Boşluqlara uyğun sözləri ardıcıllıqla seç: We have been cooking ... an hour. Aysel has been helping us ... noon.

Leyla hələ də rəqs edir. Onun neçə vaxtdır rəqs etdiyini soruşmaq üçün düzgün sualı seç.

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif

Digər mövzular

Bütün İngilis dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: İngilis dili, 10-cu sinif, «Grammar A: Present Perfect Progressive», səh. 66
Dərslik: İngilis dili, 10-cu sinif, «Grammar B: Past Simple, Present Perfect and Present Perfect Progressive», səh. 68