Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri
O və bu əvəzliklərindən sonra vergül
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 2-ci hissə, «Kitab çapı — “O” və “bu” əvəzliklərindən sonra vergül», səh. 80
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Bir neçə cümlə verilir və mübtəda vəzifəsində olan o, bu əvəzliklərindən sonra vergülün düzgün qoyulub-qoyulmadığını yoxlamaq istənilir. Bəzən sual belə qurulur: vergülün hansı cümlələrdə düzgün qoyulmadığını tap. Bu zaman həm buraxılmış, həm də artıq qoyulmuş vergülü axtar. Bunun üçün əvəzlikdən sonra gələn sözün hansı nitq hissəsi olduğunu müəyyən etməlisən. Ondan əvvəl isə o, bu sözlərinin mübtəda, yoxsa təyin olduğunu aydınlaşdırmaq lazımdır.
Qayda
- O, bu əvəzlikləri təyin vəzifəsində işləndikdə (bu ev, o şagird) onlardan sonra vergül qoyulmur.
- Əvəzlik cümlənin mübtədasıdırsa və ondan dərhal sonra isim, sifət, say, zərf və ya feili sifət durursa, vergül qoyulur.
- Mübtəda olan əvəzlikdən dərhal sonra başqa əvəzlik, feil və ya köməkçi nitq hissəsi (məsələn, ədat) durursa, vergül qoyulmur. Modal söz (əlbəttə, yəqin) və ya nida durursa, onu ayırmaq üçün vergül qoyulur: O, əlbəttə, gələcək.
Deməli, vergülün olub-olmaması əvəzlikdən sonrakı sözün nitq hissəsindən asılıdır.
| Vəzifə və sonrakı söz | Vergül |
|---|---|
| Təyin: bu ev, o şagird | Qoyulmur |
| Mübtəda + isim, sifət, say, zərf, feili sifət | Qoyulur |
| Mübtəda + əvəzlik, feil, bağlayıcı | Qoyulmur |
| Modal söz: əlbəttə, yəqin | Modal söz ayrılır |
Nümunələr
Tipik səhv
Bəzi şagirdlər o və bu sözlərini görən kimi dərhal vergül qoyurlar. Düzgün üsul iki addımdan ibarətdir. Əvvəlcə əvəzliyin cümlədə hansı vəzifədə olduğunu müəyyən et. Təyindirsə, vergül qoyma. Mübtədadırsa, ondan sonrakı sözün nitq hissəsinə bax. Məsələn, O özü gəldi cümləsində o mübtədadır, lakin ondan sonra əvəzlik (özü) gəldiyi üçün vergül qoyulmur. O, Gəncədən gəldi cümləsində isə o mübtədadır və ondan sonra isim gəldiyi üçün vergül qoyulur.