Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri
Mənsubiyyət şəkilçiləri: söz kimə aiddir?
Sözün sonundakı şəkilçiyə baxıb onun kimə aid olduğunu tapmağı və mənsubiyyət şəkilçisini hal şəkilçisindən ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxuma vaxtı: 3 dəqiqə
Gündəlik danışıqda əşyanın kimə aid olduğunu bildirmək üçün çox vaxt ayrıca söz lazım olmur: ayaqqabım, qardaşımın ayaqqabısı. Bu işi sözün sonundakı kiçik şəkilçi görür. Bunlar mənsubiyyət şəkilçiləridir: onları hər gün işlədirsən, amma çox vaxt fikir vermirsən.
İngilis dilində «my book» iki sözdür, bizdə isə bir söz: kitabım. Evimizdə sözündə «ev» kökdür, -imiz «bizim» mənasını, -də isə yerlik hal mənasını bildirir. İngiliscə bunu üç sözlə deyirlər: «in our house».
Problem odur ki, bu şəkilçilər bir-birinə çox oxşayır. Eyni -ın bir cümlədə «sənin» deməkdir, başqa cümlədə tamam başqa iş görür. Bunları ayırmağı bacarmasan, testdə çaşmaq asandır.
Niyə lazımdır
Mənsubiyyət şəkilçisini tanıyanda sözün tərkibini rahat ayırırsan: kökü, mənsubiyyəti, hal şəkilçisini. Bu, yazıda da kömək edir: çantan yerinə çantaın yazmazsan.
İmtahanda bu mövzu tez-tez hal şəkilçiləri ilə birlikdə gəlir. Şəkilçiləri düzgün ayırmağı bacaran üçün belə suallar uzun fikirləşmədən həll olunur.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Cümlədə hansı sözlərin mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etdiyini tapmaq, bu şəkilçinin neçənci şəxsə aid olduğunu demək və ya sözün həm mənsubiyyət, həm də hal şəkilçisi daşıyıb-daşımadığını yoxlamaq istənilir. Belə tapşırıqda mənsubiyyət şəkilçili sözün hansı halda durduğunu da müəyyən etməlisən.
Qayda
Mənsubiyyət şəkilçisi əşyanın hansı şəxsə məxsus olduğunu bildirir. Sait və samitlə bitən sözlərdə şəkilçi fərqlidir.
- I şəxs, tək: -ım, -im, -um, -üm, saitdən sonra -m: kitabım, anam.
- II şəxs, tək: -ın, -in, -un, -ün, saitdən sonra -n: kitabın, anan.
- III şəxs, tək: -ı, -i, -u, -ü, saitdən sonra -sı, -si, -su, -sü: kitabı, anası.
- I şəxs, cəm: -ımız, -imiz, -umuz, -ümüz, saitdən sonra -mız, -miz, -muz, -müz: kitabımız, anamız.
- II şəxs, cəm: -ınız, -iniz, -unuz, -ünüz, saitdən sonra -nız, -niz, -nuz, -nüz: kitabınız, ananız.
- III şəxs, cəm: tək formadan fərqlənmir, buna görə kitabı bir və ya bir neçə nəfərə aid ola bilər.
Sözdə həm mənsubiyyət, həm hal şəkilçisi olanda əvvəl mənsubiyyət, sonra hal şəkilçisi gəlir. III şəxsdə arada n samiti işlənir: kitabı + n + da = kitabında.
| Şəxs | Samitdən sonra | Saitdən sonra |
|---|---|---|
| I tək | -ım, -im, -um, -üm | -m |
| II tək | -ın, -in, -un, -ün | -n |
| III tək | -ı, -i, -u, -ü | -sı, -si, -su, -sü |
| I cəm | -ımız, -imiz, -umuz, -ümüz | -mız, -miz, -muz, -müz |
| II cəm | -ınız, -iniz, -unuz, -ünüz | -nız, -niz, -nuz, -nüz |
| III cəm | -ı, -i, -u, -ü | -sı, -si, -su, -sü |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Mənsubiyyət şəkilçisi (-ım, -ın, -ı və s.) əşyanın kimə aid olduğunu, hal şəkilçisi isə sözün cümlədəki başqa sözlə əlaqəsini göstərir. Bir sözdə ikisi də olanda mənsubiyyət əvvəl gəlir: kitab-ım-ı; yalnız mənsubiyyət şəkilçisi olan söz adlıq haldadır.
Şəkilçini tanı
Hər sualda bir cavab seç. Səhv etsən, izaha bax və növbəti suala keç.
Nümunələr
Tipik səhv
Qonşunun qızı gəldi. Qızı sözündə -ı var, deməli, söz təsirlik haldadır.
Qızı sözündə -ı III şəxs mənsubiyyət şəkilçisidir, hal şəkilçisi yoxdur, söz adlıq haldadır.
Bəzi şagirdlər mənsubiyyət şəkilçisini görən kimi sözdə hal şəkilçisi də olduğunu düşünür. Yoxlamaq üçün əvvəlcə mənsubiyyət şəkilçisini ayır, sonra qalan hissədə ayrıca hal şəkilçisi axtar.
Eyni yanlışlıq -ın şəkilçisində də olur: sənin kitabın ifadəsində o II şəxs mənsubiyyət şəkilçisidir, kitabın qiyməti ifadəsində isə yiyəlik hal şəkilçisidir. Şəkilçini cümlədəki mənasına görə ayır.
Özünü yoxla
Hansı sözdə I şəxsin cəminə aid mənsubiyyət şəkilçisi var?
Arzu saitlə bitdiyi üçün I şəxsin cəmində -muz qəbul edir: arzumuz «bizim arzu» mənasını bildirir. Arzular sözündəki -lar isə cəm şəkilçisidir.
Sənin qələmin və qələmin ucu ifadələrində qələmin sözünün -in şəkilçisi ardıcıllıqla nə bildirir?
Sənin qələmin ifadəsində -in qələmin sənə məxsus olduğunu bildirən II şəxs mənsubiyyət şəkilçisidir. Qələmin ucu ifadəsində isə -in yiyəlik hal şəkilçisidir.
Onun rəfində oyuncaqlar var. Cümlədəki rəfində sözünün tərkibi necədir?
Onun sözü rəfin III şəxsə aid olduğunu göstərir, buna görə mənsubiyyət şəkilçisi -i-dir. Ardınca n bitişdirici samiti və -də yerlik hal şəkilçisi gəlir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliİsmin hallarıCümlə verilir və orada işlənmiş isimlərin hansı halda olduğunu tapmaq tələb olunur.
- Azərbaycan diliMiqdar saylarının növləriCümlələrdə işlənmiş sayların hansı növə (müəyyən, qeyri-müəyyən, kəsr) aid olduğunu tapmaq, sayın rəqəmlə…
- Azərbaycan diliO və bu əvəzliklərindən sonra vergülBir neçə cümlə verilir və mübtəda vəzifəsində olan o, bu əvəzliklərindən sonra vergülün düzgün…
- Azərbaycan diliFeilin şəkilləriCümlələrdə feilin şəklini tapmaq, cümlələri şəkillərə uyğunlaşdırmaq və doğru fikirləri seçmək istənilir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Elektron ünvanım olsaydı... — İsmin mənsubiyyətə görə dəyişməsi», səh. 18