Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri
Miqdar saylarının növləri: dəqiq, təxmini və hissə
Cümlədəki sayın müəyyən, qeyri-müəyyən, yoxsa kəsr sayı olduğunu bir baxışda ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Üç ifadəni yan-yana qoy: «altı alma», «bir neçə alma», «tortun dörddə biri». Üçündə də miqdar var, amma hərəsi başqa şey deyir.
«Altı alma» dəqiq miqdardır: almaları saysan, düz altı çıxacaq. «Bir neçə alma» isə dəqiq ədəd vermir: üç də ola bilər, beş də. «Tortun dörddə biri» neçə tort olduğunu demir, bir bütövün hissəsini göstərir.
Dilçilik bu fərqi adlandırır: dəqiq miqdar, təxmini miqdar və bütövün hissəsi. Bu üç növü tanısan, say sualları sənə çətin gəlməyəcək.
Niyə lazımdır
Sayın növünü bilmək təkcə ad qoymaq deyil. Ondan asılıdır ki, sözü rəqəmlə yaza bilərsən, ya yox: yeddi 7 kimi yazılır, xeyli üçün isə heç bir rəqəm yoxdur. Kəsri düzgün oxumaq da buradan başlayır: məxrəcə -da, -də şəkilçisi artırılır.
Testdə variantlar çox vaxt bir-birinə çox oxşayır. Tələ də elə burada olur: iki saydan düzəlmiş birləşmə müəyyən say kimi görünür, iki sözdən ibarət kəsr isə iki ayrı say kimi. Növləri dəqiq ayırsan, bu cür variantlar səni çaşdırmayacaq.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Cümlələrdə işlənmiş sayların hansı növə (müəyyən, qeyri-müəyyən, kəsr) aid olduğunu tapmaq, sayın rəqəmlə yazıla bilib-bilmədiyini və ya cümlədə hansı vəzifədə durduğunu müəyyən etmək istənilir. İki cümləni müqayisə edib hansı fikrin hər ikisinə, hansının yalnız birinə aid olduğunu seçmək də olur. Bunun üçün say növlərini dəqiq ayırmaq lazımdır.
Qayda
Miqdar sayları əşyanın miqdarını bildirir və üç növə bölünür.
- Müəyyən miqdar sayları dəqiq miqdar göstərir və neçə? nə qədər? suallarına cavab verir: dörd, yeddi, iyirmi iki.
- Qeyri-müəyyən miqdar sayları dəqiq olmayan miqdar göstərir və nə qədər? sualına cavab verir: az, çox, xeyli, bir neçə, bir sıra, onlarla, minlərcə, beş-altı.
- Kəsr sayları ya bir bütövün hissəsini, ya da tam və hissəni göstərir: beşdə üç, iki tam onda beş.
Müəyyən miqdar sayları sözlə, rəqəmlə və ya hər ikisi ilə yazıla bilər: üç min, 3000, 3 min. Qeyri-müəyyən saylardan az, çox, xeyli kimilərini rəqəmlə yazmaq olmur, beş-altı isə 5-6 kimi yazıla bilər. Kəsrin məxrəcinə -da, -də şəkilçisi artırılır: məsələn, 1/4 sözlə dörddə bir yazılır. Onluq kəsr vergüllə yazılır: 5,3 beş tam onda üçdür.
| Növ | Məna və nümunə |
|---|---|
| Müəyyən | Dəqiq miqdar: dörd, yeddi, iyirmi iki |
| Qeyri-müəyyən | Dəqiq olmayan miqdar: az, çox, bir neçə |
| Kəsr | Bütövün hissəsi: beşdə üç; tam və hissə: iki tam onda beş |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Qeyri-müəyyən say dəqiq rəqəmlə göstərilə bilməyən miqdarı bildirir və çox vaxt yalnız sözlə yazılır: bir neçə, bir çox, onlarla. Say cümlədə təyin və ya feili birləşmənin asılı tərəfi ola bilər.
Sayın növünü tap
Cümlədə qalın yazılmış sayın hansı növə aid olduğunu seç.
Nümunələr
Tipik səhv
Beş-altı uşaq gəldi. Beş də, altı da müəyyən miqdar sayıdır, deməli, beş-altı müəyyən miqdar sayıdır.
Beş-altı uşaq beş ya da altı uşaq deməkdir, miqdar dəqiq deyil. Deməli, beş-altı qeyri-müəyyən miqdar sayıdır.
Birləşmədə iki müəyyən say görünür, amma birlikdə miqdarı dəqiq göstərmir. Özünə sual ver: sayıla bilən dəqiq bir ədəd var, yoxsa miqdar təxminidir? Dəqiq miqdar müəyyən, təxmini miqdar qeyri-müəyyən miqdar sayıdır.
Əks səhv də olur: beşdə üç iki söz kimi görünsə də, bir saydır. O, ayrıca növdür, kəsr sayıdır və müəyyən sayla qarışdırılmamalıdır.
Özünü yoxla
On səkkiz və səkkiz-doqquz saylarının növlərini ardıcıllıqla seç.
On səkkiz dəqiq miqdar bildirir. Səkkiz-doqquz isə səkkiz ya da doqquz deməkdir, buna görə qeyri-müəyyən miqdar sayıdır.
Altı min, və 6 min yazılışları haqqında doğru fikri seç.
Hər üç yazılış eyni dəqiq miqdarı bildirir. Müəyyən miqdar sayını sözlə, rəqəmlə və ya hər ikisi ilə yazmaq olar.
üçün düzgün oxunuşu və sayın növünü seç.
Məxrəc olan doqquz sözünə -da şəkilçisi artırılır, sonra surət olan dörd deyilir. Bu say bütövün hissəsini bildirdiyi üçün kəsr sayıdır.
Bu mövzunun sınağı
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliİsmin hallarıCümlə verilir və orada işlənmiş isimlərin hansı halda olduğunu tapmaq tələb olunur.
- Azərbaycan diliMənsubiyyət şəkilçiləriCümlədə hansı sözlərin mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etdiyini tapmaq, bu şəkilçinin neçənci şəxsə aid olduğunu…
- Azərbaycan diliO və bu əvəzliklərindən sonra vergülBir neçə cümlə verilir və mübtəda vəzifəsində olan o, bu əvəzliklərindən sonra vergülün düzgün…
- Azərbaycan diliFeilin şəkilləriCümlələrdə feilin şəklini tapmaq, cümlələri şəkillərə uyğunlaşdırmaq və doğru fikirləri seçmək istənilir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Səyahətnamə — Say», səh. 36