Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri

Feilin şəkilləri: əmrdən şərtə qədər altı forma

Feilin altı şəklini şəkilçisinə və mənasına görə tanımağı, oxşar şəkilçiləri bir-birindən ayırmağı öyrənəcəksən.

Oxu vaxtı: 3 dəqiqə

Dostuna bir söz yazırsan: «Gəl!» Sonra fikrini dəyişib başqa cür yazırsan: «Gəlməlisən.» Sonra yumşaldırsan: «Kaş gələsən.» Ya da şərt qoyursan: «Gəlsən, birlikdə hazırlaşarıq.» Axırda da sadəcə xəbər verirsən: «Gəldin.»

Beşində də kök eynidir: gəl. Hərəkət də eynidir. Dəyişən sənin bu hərəkətə münasibətindir: əmr edirsən, vacib sayırsan, arzulayırsan, şərt qoyursan, ya da olanı deyirsən.

Bu fərqi kökə qoşulan kiçik şəkilçilər yaradır. Onları tanısan, cümlənin nə demək istədiyini bir baxışda görərsən. Feilin şəkilləri məhz budur.

Niyə lazımdır

Testdə şəkli tapmaq çox vaxt bir şəkilçini görməyə bağlıdır. Amma bəzi şəkilçilər bir-birinə çox oxşayır. Hansının hansı olduğunu bilsən, cavabı tələsmədən və çaşmadan seçərsən.

Yazıda da bu fayda verir: hərəkətə münasibətini, yəni onu istədiyini, arzuladığını, vacib saydığını və ya şərtə bağladığını, uyğun şəkillə ifadə etməyi bacarırsan. Esse yazanda ton düz çıxır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Cümlələrdə feilin şəklini tapmaq, cümlələri şəkillərə uyğunlaşdırmaq və doğru fikirləri seçmək istənilir. Omonim şəkilçiləri fərqləndirmək üçün sözün mənasına və cümlədəki roluna bax.

Qayda

Feilin təsriflənən formaları onun şəkilləridir. Şəkil danışanın hərəkətə münasibətini göstərir. Təhlil zamanı əvvəlcə feilin kökünü və ya başlanğıc formasını müəyyən et.

Əmr şəkli əmr, xahiş, nəsihət bildirir. Xüsusi şəkilçisi yoxdur. II şəxsin təkində başlanğıc formaya uyğundur: seç. Digər şəxslərdə şəxs şəkilçiləri işlənir: seçim, seçək, seçsin. Qoy ədatı işlənə bilər.
Vacib şəkli hərəkətin vacibliyini bildirir; şəkilçiləri -malı, -məli: qorumalıyam. İnkarı -ma, -mə və ya deyil ilə yaranır: qorumamalıyam, qorumalı deyiləm.
Arzu şəkli arzulanan hərəkəti bildirir; şəkilçiləri -a, -ə: kaş qazanasan. I şəxsin cəmində əmr şəkli ilə formaca eynidir; fərqi məna və ədatlar göstərir.
Lazım şəkli hərəkətin lazım olduğunu bildirir; şəkilçiləri -ası, -əsi: qurasıyam. İnkarı deyil ilə düzəlir: qurası deyiləm.
Şərt şəkli hərəkətin müəyyən şərtlə mümkünlüyünü bildirir. -sa, -sə şəkilçiləri ilə düzəlir: oxusam, oxusan, oxusa. -m, -n şəxs şəkilçiləridir; III şəxsin təkində şəxs şəkilçisi yoxdur.
Xəbər şəkli zaman şəkilçiləri ilə yaranır: yazdı, yazmış, yazır, yazacaq, yazar. Əmr və xəbər şəkilləri məchul növdə də işlənir: sökülsün, söküldü.

Feilin şəkli və əlaməti
Şəkil	Əlamət
Əmr	Xüsusi şəkilçisi yoxdur
Vacib	-malı, -məli
Arzu	-a, -ə
Lazım	-ası, -əsi
Şərt	-sa, -sə
Xəbər	Zaman şəkilçiləri

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Şərt şəkli -sa² ilə (gəlsən), vacib şəkli -malı² ilə (yazmalıyıq), əmr şəkli isə qoy ədatı və -sın⁴ kimi şəkilçilərlə (qoy oxusunlar) düzəlir. Feili bağlama və feili sifət şəkil deyil.

Öyrənilməli qayda

Feilin şəkilləri təsriflənən formalardır. Xəbər şəkli zamana və şəxsə görə dəyişir (yazarsan), əmr şəkli isə əmr, xahiş bildirir və II şəxsin təkində kökə bərabərdir (yaz).

Şəkli tap

Hər cümlədə qalın yazılmış feilin şəklini seç.

Nümunələr

Dərsləri vaxtında hazırlamalısan. Şəkli və şəxsi tap. -malı vacib şəklinin şəkilçisi, -san II şəxsin təki şəkilçisidir.

Hava yaxşı olsa, parka gedərik. Şəkilləri müəyyən et: olsa şərt, gedərik xəbər şəklindədir.

Qoy hər kəs öz işini görsün. Şəkli tap: görsün əmr şəklindədir, III şəxsin təkidir (gör + sün).

Tipik səhv

Baxırsansa sözündə -sa var, deməli, feil şərt şəklindədir. Gəzməli məkan birləşməsində də -məli var, deməli, gəzməli vacib şəklindədir.

Baxsan şərt şəklindədir. Baxırsansa sözündəki -sa isə isə hissəciyinin qısalmış formasıdır: baxırsan isə. Bu halda feil xəbər şəklində qalır. Gəzməli məkan birləşməsində gəzməli məkanın əlamətini bildirir; Məkanı gəzməlisən cümləsində isə gəzməlisən vacib şəklindəki feildir.

Şəkilçinin görünüşü kifayət etmir. Baxırsansa sözündə əvvəlcə zaman şəkilçisi (-ır) gəlib, -sa isə ondan sonra isə kimi qoşulub. Ona görə şərt şəkli deyil.

Gəzməli sözü isimdən əvvəl gəlib onun əlamətini bildirəndə feilin şəkli sayılmır. Həmişə sözün mənasına və cümlədəki roluna bax.

Özünü yoxla

Hansı variantda feil lazım şəklinin inkarındadır?

«Kaş yenə bu bağda gəzək» cümləsində qalın yazılmış feilin şəklini tap.

Dinləsən və dinləyirsənsə feillərinin şəkilləri hansı variantda ardıcıllıqla düzgün verilib?

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Milyon yalan? — Feilin şəkilləri (əmr, vacib)», səh. 28
Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «İki il ağacda yaşayan qadın Culiya Hillin fədakarlığı — Əsas nitq hissələri (təkrar)», səh. 79