Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri

Arzu şəkli: feil istəyi necə bildirir

Feilin arzu şəklini tanımağı və onu lazım və əmr şəklindən ayırmağı öyrənəcəksən.

Oxuma vaxtı: 3 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: masada şamları yanan kiçik ad günü tortu, yanında boş təbrik açıqcası və bir fincan çay.

Ad günü təbrikində çox vaxt belə bir cümlə olur: Həmişə xoşbəxt olasan. Böyüklər də sağollaşanda deyir: Təki sağ olasan. Bu cümlələrdə nə əmr var, nə də məcburiyyət. Sadəcə bir istək var.

Bu istəyi feilin özü daşıyır. Olasan sözünə yaxından bax: kök ol, sonra kiçik -a, sonra -san. Bütün sehr həmin -a hərfindədir.

Bu kiçik şəkilçini tanıyanda testdə oxşar formalar səni çaşdırmır. Bir neçə saniyəlik diqqət kifayətdir.

Niyə lazımdır

Arzu şəkli hər gün lazım olur: təbrik açıqcasında, məktubun sonunda, dosta yazdığın mesajda. Tez sağalasan, uğur qazanasan kimi cümlələri düzgün qurmaq yazını həm səmimi, həm də savadlı edir.

İmtahanda isə əsas çətinlik bir-birinə çox oxşayan formalardır. Gələsən ilə gələsisən arasında cəmi bir heca fərq var, amma mənaları fərqlidir. Bu fərqi görən şagird tələyə düşmür və vaxt itirmir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Verilmiş feilin arzu şəklində olub-olmadığını müəyyən etmək, arzu şəklini lazım və əmr şəkli ilə müqayisə etmək, bu şəkillərə aid fikirlərdən doğru olanları seçmək istənilir. Çox vaxt cümlədəki feil əvvəlcə bir şəklə oxşayır, amma şəkilçisinə diqqət etdikdə başqa şəkil çıxır.

Qayda

Arzu şəkli hərəkətin baş verməsinin arzu olunduğunu bildirir. O, feilin başlanğıc formasına -a, -ə və şəxs şəkilçisi artırmaqla düzəlir.

I şəxs: tək soruşam, cəm soruşaq
II şəxs: tək soruşasan, cəm soruşasınız
III şəxs: tək soruşa, cəm soruşalar

Bu şəkildəki feil tez-tez kaş, gərək, təki, barı ədatlarının yanında gəlir: kaş gələsən, təki sağ olasan.

Lazım şəklində başlanğıc formaya -ası, -əsi artırılır: gələsidir, gələsisən. Beləliklə, gələsən arzu şəklidir, gələsisən isə lazım şəklidir. Lazım şəklinin inkarı deyil sözü ilə düzəlir: gələsi deyiləm.

Arzu şəklində şəxs və kəmiyyət
Şəxs	Tək	Cəm
I	soruşam	soruşaq
II	soruşasan	soruşasınız
III	soruşa	soruşalar

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Lazım şəkli feilə -ası/-əsi və şəxs şəkilçisi artırmaqla düzəlir (yazasıyam), inkarı yalnız deyil ilə olur. Arzu şəkli -a/-ə ilə düzəlir (yazasan) və çox vaxt kaş, gərək, təki ədatları ilə işlənir.

Hansı şəkildir?

Cümləni oxu, ədata və şəkilçiyə bax, sonra feilin şəklini seç.

Nümunələr

Kaş sabah hava yaxşı ola. Ola feili kökə (ol) -a şəkilçisi artırmaqla düzəlib, III şəxsin təkinə aiddir və arzu şəklindədir.

Hər işdə uğur qazanasınız. Qazanasınız sözündə -a arzu şəklinin şəkilçisi, -sınız II şəxsin cəmi şəkilçisidir. Söz arzu bildirir.

Kaş birlikdə gedək. və Qoy birlikdə gedək. Birinci cümlədə kaş ədatı olduğuna görə gedək arzu şəklindədir. İkinci cümlədə qoy ədatı olduğuna görə eyni forma əmr şəklindədir.

Tipik səhv

Qoy bu gün görüşək. Görüşək arzu şəklindədir, çünki sonunda -ək var.

Qoy bu gün görüşək. Görüşək burada əmr şəklindədir, çünki cümlədə qoy ədatı var. Kaş bu gün görüşək desəydik, arzu şəkli olardı.

I şəxsin cəmində arzu və əmr şəklində gedək, görüşək kimi eyni forma işlənir. Belə hallarda şəkilçiyə baxmaq kömək etmir, ona görə cümlədəki ədata və mənaya diqqət et: kaş arzunu, qoy isə əmri göstərir.

Digər yanlışlıq arzu şəkli ilə lazım şəklini eyniləşdirməkdir. Güləsən sözündə kökə -ə arzu şəkilçisi, sonra -sən şəxs şəkilçisi artırılıb, buna görə söz arzu şəklindədir, lazım şəkli deyil.

Özünü yoxla

Arzu şəklində olan feili seç.

Hansı cümlədə bitirək feili arzu şəklindədir?

Susmaq feilinin arzu şəklində III şəxsin təkində olan formasını seç.

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Arzu şəklinə aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Səyyahlar və onların coğrafi kəşfləri — Feilin şəkilləri (lazım, arzu)», səh. 36