Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri

Feilin növləri

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Cümlədə verilmiş feilin hansı növdə olduğunu tapmaq və növlə bağlı fikirlərin doğruluğunu yoxlamaq istənilir. Bəzən sual feilin növünü cümlə üzvləri ilə birləşdirir: məsələn, xəbəri icbar növdə olan cümlələrdən hansında mübtəda və tamamlıq yoxdur. Buna görə həm növ şəkilçisini, həm də cümlənin quruluşunu görməlisən.

Qayda

Məlum növ: hərəkəti icra edən məlumdur, feilə növ şəkilçisi artırılmır: yazdı, oxudu.
Məchul növ: işin görüldüyü bilinir, amma icraçı göstərilmir. Təsirli feildən düzəlir. Şəkilçisi -ıl, -il, -ul, -ül; saitlə bitən kökdən sonra -n; l ilə bitən kökdən sonra isə -ın, -in, -un, -ün də işlənir: yazıldı, oxunur, alındı.
Şəxssiz növ: şəkilçiləri məchul növlə eynidir, lakin təsirsiz feildən düzəlir və cümlədə icraçı olmur: gəlindi, oturuldu.
Qayıdış növ: hərəkəti icra edən şəxs onu özünə yönəldir. Şəkilçisi -ın, -in, -un, -ün, saitdən sonra -n: geyinmək, daranmaq. Bəzi feillərdə -ıl, -il də işlənir: çəkilmək.
Qarşılıq-birgəlik növ: hərəkəti iki və ya daha çox şəxs qarşılıqlı və ya birgə görür. Şəkilçisi -ış, -iş, -uş, -üş, saitdən sonra -ş: görüşmək, öpüşmək, vuruşmaq.
İcbar növ: mübtəda işi özü yox, başqasına gördürür. Şəkilçisi -dır, -dir, -dur, -dür və -t: yazdırmaq, oxutmaq.

Feilin növünü mənaya görə ayır
Növ	Fərqləndirən əlamət
Məlum	Növ şəkilçisi yoxdur
Məchul	Təsirli feildən düzəlir
Şəxssiz	Təsirsiz feildən düzəlir
Qayıdış	Hərəkət icraçının özünə yönəlir
Qarşılıq-birgəlik	Hərəkət qarşılıqlı və ya birgə görülür
İcbar	İş başqasına gördürülür

Nümunələr

Məktub dünən yazıldı. və Dərsə gec gəlindi. Hər ikisində növ şəkilçisi var: -ıl və -in. Yazmaq təsirli feildir, ona görə yazıldı məchul növdədir. Gəlmək təsirsiz feildir, ona görə gəlindi şəxssiz növdədir.

Qız güzgü qarşısında daranır. və Dostlar küçədə görüşdü. Daranır qayıdış növdədir, çünki hərəkət qızın özünə yönəlib. Görüşdü isə qarşılıq-birgəlik növdədir, çünki hərəkəti bir neçə nəfər birlikdə edir.

Müəllim şagirdlərə şeiri əzbərlətdi. Əzbərlətdi sözündə -t şəkilçisi var, işi müəllim özü yox, şagirdlər görür. Deməli, feil icbar növdədir.

Tipik səhv

Bəzi şagirdlər növü təkcə şəkilçiyə baxıb təyin edir. Halbuki eyni şəkilçi fərqli növlərdə işlənə bilər. Kitab oxunur cümləsində oxunur sözündəki -n məchul növün şəkilçisidir, Qız geyinir cümləsində geyinir sözündəki -in isə qayıdış növündəndir. Məchul və şəxssiz növün şəkilçiləri eynidir, onları şəkilçisiz əsas feilin təsirli və ya təsirsiz olması ayırır. Növ şəkilçisi tapmadığın feil, məsələn, yazdı, məlum növdədir. Əvvəlcə hərəkəti kimin etdiyini və onun kimə yönəldiyini soruş, sonra cavabı seç.