Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri
Feilin təsriflənməyən formaları: məsdər, feili sifət, feili bağlama
Məsdəri, feili sifəti və feili bağlamanı təsriflənən feildən ayırmağı və cümlədə hansı üzv olduğunu tapmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Qaç- kökünü götür və ondan dörd nümunə cümlə qur: «Qaçıram». «Qaçmaq gümrahlıq verir». «O qaçan oğlan sinif yoldaşımdır». «Qaçıb evə gəldim».
Dörd cümlədə bir kök var. Amma söz yalnız birincidə şəxsə görə dəyişir: qaçıram, qaçırsan, qaçırıq. Qalan üçü sanki başqa nitq hissəsinin paltarını geyinib: biri isim kimi hərəkətin adını deyir, biri sifət kimi əşyanı təsvir edir, biri də zərf kimi hərəkətin necə və ya nə vaxt baş verdiyini göstərir.
Bu səhifədə həmin paltarları tanımağı öyrənəcəksən.
Niyə lazımdır
Sözün hansı formada olduğunu bilirsənsə, onun cümlədəki vəzifəsini də tez taparsan: feili sifət çox vaxt təyin, feili bağlama zərflik olur. Ona görə bu mövzu cümlə üzvləri ilə bağlı tapşırıqlarda da sənə kömək edir.
Yazıda da faydası var. «Dərsi bitirdim. Evə getdim» əvəzinə «Dərsi bitirib evə getdim» yazırsan, iki cümlə birinə çevrilir və mətn yığcam olur.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan bir cümlə verir və onun feillərini araşdırmağı istəyir. Hansı feilin təsriflənən, hansının təsriflənməyən olduğunu, təsriflənməyən feilin məsdər, feili sifət və ya feili bağlama sayıldığını, cümlədə hansı üzv vəzifəsində gəldiyini (xəbər, təyin, tamamlıq, zərflik) və söz birləşməsinin əsas tərəfini təşkil edib-etmədiyini soruşa bilər. Variantların hər birində ayrıca təsdiq olur, ona görə hər birini cümlə ilə tək-tək yoxla.
Qayda
- Təsriflənən feil şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişir: yazıram, yazırsan, yazırıq. Təsriflənməyən feil şəxsə görə dəyişmir və başqa nitq hissələrinin xüsusiyyətini daşıyır.
- Məsdər (-maq, -mək) hərəkətin adını bildirir: yazmaq, gülmək. Feil kimi inkarda olur (yazmamaq), isim kimi hallanır (yazmağı), mənsubiyyət şəkilçisi alır (yazmağım) və nə? sualına cavab verir.
- Feili sifət hansı? sualına cavab verir və adətən təyin olur: açılan qapı, yetişmiş alma, yazdığı məktub, gələcək il.
- Feili bağlama hərəkətin zamanını və ya tərzini bildirir, çox vaxt zərflik olur: baxıb, gülərək, yazarkən.
| Forma | Sual və nümunə |
|---|---|
| Məsdər | nə? — yazmaq, gülmək |
| Feili sifət | hansı? — açılan qapı |
| Feili bağlama | necə? nə vaxt? — gülərək, yazarkən |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Məsdər, feili sifət və feili bağlama təsriflənməyən feillərdir, onlar şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişmir, xəbər şəklində olan feil isə dəyişir. Cümlədə qazandığı feili sifətdir, dəlalət edir isə mürəkkəb feil və xəbərdir.
Formanı tanı
Hər cümlədə qalın yazılmış feilə bax və onun hansı forma olduğunu seç.
Nümunələr
Qaçan uşaq yıxılıb ayağını ağrıtdı. Feilləri ayır.
Həllə bax
Həlli: qaçan təsriflənməyəndir, feili sifətdir, hansı uşaq? sualına cavab verib təyin olur. yıxılıb feili bağlamadır, zərflikdir. ağrıtdı təsriflənəndir, III şəxsin təkindədir, xəbərdir.
Hər səhər qaçmağım məni gümrah edir. qaçmağım sözünün xüsusiyyətlərini tap.
Həllə bax
Həlli: bu, məsdərdir. Feilə aid xüsusiyyəti hərəkət bildirməsidir. İsmə aid xüsusiyyətləri nə? sualına cavab verməsi, adlıq halda olması, 1-ci şəxsin təki mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etməsidir. Cümlədə mübtədadır.
Müəllim gülümsəyərək şagirdə yaxınlaşdı. gülümsəyərək hansı formadır?
Həllə bax
Həlli: -ərək şəkilçisi ilə düzəlib, feili bağlamadır, necə? sualına cavab verir və zərflikdir. yaxınlaşdı isə təsriflənən feildir, xəbərdir.
Tipik səhv
Məqsədim yaxşı oxumaqdır. oxumaqdır xəbərdir, -dır şəkilçisi alıb, deməli təsriflənən feildir.
oxumaqdır məsdərdir, yəni təsriflənməyən feildir. Xəbər olsa da, şəxsə görə dəyişmir.
Şagirdlər çox vaxt feil xəbər olanda və ya -dır şəkilçisi alanda onu təsriflənən sayırlar, amma məsdər də xəbər ola bilir. Eyni görünən söz də fərqli ola bilər: Gələcək həftə imtahan var cümləsində gələcək feili sifətdir, O sabah gələcək cümləsində isə təsriflənən feildir.
Düzgün yol belədir: sözün cümlədəki vəzifəsinə və suala bax, sonra yoxla ki, feil şəxs sonluqları ilə (gəlirəm, gəlirsən) dəyişib xəbərlik edirmi.
Özünü yoxla
«Sən üzməyi öyrənirsən» cümləsində qalın yazılmış söz haqqında doğru fikri seç.
«Üzməyi» sözü -mək şəkilçisi ilə düzəlmiş məsdərin təsirlik hal formasıdır. Məsdər isim kimi hallansa da, təsriflənməyən feil olaraq qalır.
«Bir azdan başlayacaq tamaşa uşaqlar üçündür» və «Tamaşa bir azdan başlayacaq» cümlələrində qalın yazılmış sözlərin formasını ardıcıllıqla seç.
Birinci cümlədə «başlayacaq» hansı tamaşa? sualına cavab verərək təyin olur, buna görə feili sifətdir. İkinci cümlədə isə III şəxsin təkində işlənmiş təsriflənən feildir və xəbərdir.
«Uşaq tələsərək pilləkənləri qalxdı» cümləsində qalın yazılmış sözün formasını və cümlədəki vəzifəsini seç.
«Tələsərək» -ərək şəkilçisi ilə düzəlmiş feili bağlamadır. Hərəkətin tərzini bildirir, necə? sualına cavab verir və zərflik olur.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliFeilin şəkilləriCümlələrdə feilin şəklini tapmaq, cümlələri şəkillərə uyğunlaşdırmaq və doğru fikirləri seçmək istənilir.
- Azərbaycan diliArzu şəkliVerilmiş feilin arzu şəklində olub-olmadığını müəyyən etmək, arzu şəklini lazım və əmr şəkli ilə müqayisə…
- Azərbaycan diliFeilin növləriCümlədə verilmiş feilin hansı növdə olduğunu tapmaq və növlə bağlı fikirlərin doğruluğunu yoxlamaq istənilir.
- Azərbaycan diliMəsdər, feili sifət, feili bağlamaİmtahan üç təsriflənməyən formanı bir-birindən ayırmağı istəyir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Fiziki məşqlər və insan orqanizmi — Təsriflənməyən feillər. Məsdər», səh. 58
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Çempion ola bilərəm? — Feili sifət və feili bağlama», səh. 64