beta

← Geri

Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri

Məsdər, feili sifət, feili bağlama: üç formanı necə ayırmalı

Məsdəri, feili sifəti və feili bağlamanı suallarla tanımağı, onları təsriflənən feildən ayırmağı öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: səhər işığında park yolu, kənardakı skamyada idman ayaqqabıları və su butulkası.

Bir feil götür: qaç-. Ondan bir anda üç fərqli söz düzəlir: Qaçmaq faydalıdır. Qaçan oğlan yoruldu. O, qaçaraq gəldi. Kök eynidir, amma hər söz cümlədə tam başqa iş görür.

Bu üç sözün ortaq cəhəti də var. Qaçdım, qaçdın, qaçdı şəxsə görə dəyişir və kimin qaçdığını deyir. Qaçmaq, qaçan, qaçaraq isə şəxsə görə dəyişmir. Elə buna görə onlara təsriflənməyən formalar deyirlər.

Bəs hansının hansı olduğunu necə tanıyırsan? Şəkilçiyə baxmaq yolun yarısıdır, qalan yarısı sözə verdiyin sualdadır.

Niyə lazımdır

Bu üç formanı tanıyanda cümləni hissələrə ayırmaq asanlaşır: hansı söz xəbərdir, hansı əşyanın əlamətini deyir, hansı hərəkətin necə və nə vaxt baş verdiyini göstərir, dərhal görürsən. Yazıda da işə yarayır: Evə gəldim. Çantanı atdım. yerinə Evə gəlib çantanı atdım yazanda mətn yığcamlaşır.

İmtahanda bu bilik cümlə üzvləri ilə bağlı suallarda da kömək edir: sözün formasını düz tanıyan onun cümlədəki vəzifəsini də daha tez tapır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahan üç təsriflənməyən formanı bir-birindən ayırmağı istəyir. Bəzən məsdər və feili sifətin xüsusiyyətlərini cədvələ qoyub doğru təsdiqləri seçdirir, bəzən iki fərqləndirilmiş sözün hər ikisinin eyni formada olub-olmadığını soruşur, bəzən də mətndəki nömrəli sözləri formalarına görə qruplaşdırmağı tələb edir. Orada təsriflənən feil də ola bilər, onu heç bir qrupa salma.

Qayda

  • Məsdər -maq/-mək şəkilçisi ilə düzəlir, nə? sualına cavab verir, ismin hallarında dəyişir: qaçmaq, qaçmağa.
  • Feili sifət hansı? sualına cavab verir, əşyanın hərəkətlə bağlı əlamətini bildirir: gələn qonaq, bişmiş kartof, oxuduğum kitab.
  • Feili bağlama necə? və nə vaxt? suallarına cavab verir, hərəkəti başqa hərəkətə bağlayır: gülərək danışdı, yazarkən düşündü, oxuyub getdi.
  • Üçü də inkarda işlənir, söz birləşməsi (tərkib) yaradır: kitab oxumamaq, kitab oxumayan, kitab oxumayaraq.
  • Mənsubiyyət şəkilçisi məsdərdə (qaçmağım), -dıq/-dik/-duq/-dük şəkilçili feili sifətdə (gördüyüm) var, bağlamada olmur.
  • Feili sifət isimləşəndə cümlədə təyindən başqa vəzifədə də işlənə bilir: Çalışan qazanır cümləsində mübtədadır.
İnkarda olan üç forma
NümunəForma
oxumamaqMəsdər
oxumayanFeili sifət
oxumayaraqFeili bağlama

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Məsdər feilin və ismin xüsusiyyətlərini daşıyır: inkarda işlənir, mənsubiyyət və hal şəkilçisi qəbul edir, tərkib yaradır. Feili sifət isə əşyanın hərəkətlə bağlı əlamətini bildirir, isimləşə bilir və inkarda işlənir; məsələn, gördüyüm feili sifətdir.

Öyrənilməli qayda

Feili sifət hərəkət bildirir, «hansı» sualına cavab verir, adı bildirən sözdən əvvəl gəlir və -an, -mış, -acaq, -malı kimi şəkilçilər qəbul edir: görüləcək işlər. Xəbər vəzifəsindəki təsriflənən feil və feili bağlama isə feili sifət deyil.

Öyrənilməli qayda

Təsriflənməyən feil şəxsə görə dəyişmir: feili sifət (gələn, aldığı) isim izah edir, feili bağlama (oyananda, yuyub) hərəkəti izah edir, məsdər (bəzəməyə) hərəkətin adını bildirir. Xəbər olan feil bu qrupa daxil deyil.

Formanı tap

Cümlədə qalın yazılmış sözə sual ver və onun formasını seç. Diqqət: aralarında təsriflənən feil də var.

Nümunələr

1

Tələbə dərsi dinləyərək qeydlər aparmağa başladı. Feilləri ayır.

Həllə bax

Həlli: dinləyərək feili bağlama, aparmağa yönlük halda məsdər, başladı isə təsriflənən feildir, xəbərdir.

2

Hansı cümlədə fərqləndirilmiş iki sözün ikisi də təsriflənməyəndir? a) Biz parkda gəzərkən yağış yağdı. b) Oxuduğum kitabı sənə verəcəyəm. c) Dərsə gələn şagird sual verməyə başladı.

Həllə bax

Həlli: c cümləsi. gələn hansı şagird? sualına cavab verən feili sifət, verməyə məsdərdir. a, b cümlələrinin ikinci fərqləndirilmiş sözləri (yağdı, verəcəyəm) şəxs bildirən, xəbər olan təsriflənən feillərdir.

3

oxumamaq, oxumayan, oxumayaraq sözlərinin formasını tap.

Həllə bax

Həlli: üçü də inkardadır. Birincisi məsdər, ikincisi feili sifət, üçüncüsü feili bağlamadır.

Tipik səhv

Kartof artıq bişmişdi. Burada bişmişdi feili sifətdir, çünki -mış şəkilçisi var.

Kartof artıq bişmişdi cümləsində bişmişdi xəbərdir, şəxsə görə dəyişir, deməli təsriflənən feildir. Bişmiş kartofu götür cümləsində isə bişmiş hansı kartof? sualına cavab verir, feili sifətdir.

Çoxları sözün şəkilçisinə baxıb formanı seçir və cümlədəki rolu nəzərə almır. Halbuki -mış kimi şəkilçi həm feili sifətdə, həm təsriflənən feildə gələ bilər.

Digər səhv feili sifəti təyindən başqa vəzifədə görməməkdir: Çalışan qazanır cümləsində çalışan mübtədadır. Düzgün yol: sözə suallar ver (nə? hansı? necə?), sonra bax ki, o, xəbər olub şəxsə görə dəyişirmi.

Özünü yoxla

Sənin üzməyin məni sevindirdi. Qalın yazılmış sözün formasını seç.

Uşaq əyilərək yerə düşən qələmi götürdü. Qalın yazılmış sözlərin formalarını ardıcıllıqla seç.

Sabah başlayacaq yarışa hazırlaşırıq. Yarış sabah başlayacaq. Qalın yazılmış sözlər haqqında doğru fikri seç.

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinifMövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Fiziki məşqlər və insan orqanizmi — Təsriflənməyən feillər. Məsdər», səh. 58
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Çempion ola bilərəm? — Feili sifət və feili bağlama», səh. 64