Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri
Zərfin məna növləri: sualla tanı, formaya bax
Zərfi cümlədə tapıb beş məna növündən hansına aid olduğunu sualla müəyyən edəcəksən, onu isimdən və feili bağlamadan da ayıracaqsan.
Oxu vaxtı: 4 dəqiqə
Bir sözdən ibarət cümləyə bax: «Gəlirəm». Feil kimin gəldiyini və zamanı bildirir, amma üç sual açıq qalır: nə vaxt? haraya? necə?
Cümləni bir az genişləndir: «İndi geri qayıdıram, tələsik». Hər sual öz cavabını alır: indi vaxtı, geri istiqaməti, tələsik tərzi göstərir. Bu kiçik sözlər feilə məlumat əlavə edir. Onlar zərfdir.
Zərfləri məhz bu suallara görə qruplara ayırırlar: söz hansı suala cavab verirsə, o növdəndir. Amma tək sual həmişə kifayət etmir, bunu aşağıda görəcəksən.
Niyə lazımdır
Zərfin növünü bilən cümləni tez təhlil edir: sözə sual verirsən və növü dərhal görürsən. Yazanda da kömək edir: «gəldi» əvəzinə «dünən gec gəldi» yazsan, fikrin dəqiqləşir.
Testdə variantlar bir-birinə çox oxşaya bilər: biri zərfdir, biri yerlik haldakı isim, biri feili bağlama. Sualı verib sözün formasına da baxan şagird bu tələyə düşmür.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan cümlələrdəki zərfləri tapıb məna növünü (tərzi-hərəkət, zaman, yer, kəmiyyət, səbəb-məqsəd) müəyyən etməyi istəyir. Bəzi tapşırıqlarda zərfin hansı sözə (feilə, sifətə, başqa zərfə) aid olduğu soruşulur. Cədvəl və uyğunlaşdırma tapşırıqlarında zərfi eyni cür görünən isim və ya sifətdən ayırmaq lazım gəlir. Təkrarla yaranmış zərf də (yavaş-yavaş) sənə rast gələ bilər.
Qayda
Zərf əsasən feilə aid olur və hərəkəti izah edir. Zərfi müəyyənləşdirərkən sözün mənası, cavab verdiyi sual və əlaqəsi ilə yanaşı kökünü və şəkilçilərini də yoxla. Hal şəkilçili ismi və feili bağlamanı zərflə qarışdırma. Beş məna növü var:
- Tərzi-hərəkət zərfi hərəkətin hansı tərzdə görüldüyünü göstərir (necə? nə cür?): cəld, həvəslə, ucadan.
- Zaman zərfi hərəkətin vaxtını bildirir (nə vaxt? nə zaman?): dünən, gec, çoxdan.
- Yer zərfi hərəkətin yerini bildirir (haraya? harada? haradan?): içəri, geri, aşağı.
- Kəmiyyət zərfi hərəkətin miqdarını bildirir (nə qədər?): xeyli, az, bir qədər.
- Səbəb-məqsəd zərfi hərəkətin səbəbini və ya məqsədini bildirir (niyə? nə üçün? nə məqsədlə?): qəsdən, bilərəkdən, bilə-bilə.
Zərf bəzən sifətə və ya başqa zərfə də aid olur: çox gözəl, xeyli iri, çox yavaş.
| Növ | Sual |
|---|---|
| Tərzi-hərəkət | necə? nə cür? |
| Zaman | nə vaxt? nə zaman? |
| Yer | haraya? harada? haradan? |
| Kəmiyyət | nə qədər? |
| Səbəb-məqsəd | niyə? nə üçün? nə məqsədlə? |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Zərfin mənaca növləri: tərzi-hərəkət (hərəkətin necəliyi), zaman, yer və kəmiyyət (nə qədər olduğu) zərfləri. Zərfin hansı mənanı verdiyinə bax: yavaş getmək tərzi-hərəkət, xeyli yorulmaq kəmiyyət zərfidir.
Öyrənilməli qayda
Zərf hərəkətin əlamətini bildirir: tərzi-hərəkət zərfi (yavaşca) icra tərzini, zaman zərfi (gec) vaxtı, kəmiyyət zərfi (az) miqdarı göstərir.
Öyrənilməli qayda
Kəmiyyət zərfi (çox, az, xeyli) «nə qədər» sualına cavab verir. Adətən feilə aid olur, lakin sifətə və ya başqa zərfə də bağlana bilər: çox gözəl, xeyli tez.
Öyrənilməli qayda
Zərf mənasına görə növlərə bölünür: zaman (dünən), tərzi-hərəkət (yavaş-yavaş), kəmiyyət (xeyli), səbəb-məqsəd (qəsdən). Zərfi sualı ilə tanı: yer bildirən isim (zirvəyə) zərf sayılmır.
Öyrənilməli qayda
Zərf feilə aid olub hərəkətin zamanını (dünən gəldi), tərzini (sakit danışdı) və ya kəmiyyətini (çox oxudu) bildirir. İsimdən əvvəl gəlib onun əlamətini bildirən söz isə sifətdir: ağır yeridi – zərf, ağır yük – sifət.
Növünü tap
Qalın yazılmış sözə sual ver və növünü seç. Diqqətli ol: hər qalın söz zərf deyil.
Nümunələr
Uşaqlar dünən tələsik geri qayıtdılar. Zərfləri tap.
Həllə bax
Həlli: dünən nə vaxt? sualına cavab verən zaman zərfidir, tələsik necə? sualına cavab verən tərzi-hərəkət zərfidir, geri haraya? sualına cavab verən yer zərfidir.
Əli çox yavaş danışdı. Zərfləri tap.
Həllə bax
Həlli: yavaş necə danışdı? sualına cavab verən tərzi-hərəkət zərfidir. Çox nə qədər yavaş? sualına cavab verir, kəmiyyət zərfidir və feilə yox, başqa zərfə aiddir.
Yaxşı kitab seç, onu yaxşı oxu. Birinci yaxşı hansı kitab? sualına cavab verir, kitab sözünü izah edir, sifətdir. İkinci yaxşı necə oxu? sualına cavab verir, tərzi-hərəkət zərfidir.
Tipik səhv
Bağda oynadıq. — bağda harada? sualına cavab verir, deməli, yer zərfidir.
Bağda oynadıq. — bağda bağ isminin yerlik halıdır: cümlədə zərflikdir, amma zərf deyil.
Zərf nitq hissəsinin, zərflik isə cümlə üzvünün adıdır. Yer və ya tərz bildirmək, feillə əlaqələnmək sözün mütləq zərf olduğunu göstərmir, sözün kökünü və qrammatik formasını da yoxlamalısan: Gülərək danışdı cümləsində gülərək hərəkətin tərzini bildirir, amma gülmək feilinin feili bağlama formasıdır. Cümlədə zərflikdir, amma zərf deyil.
Eyni söz cümlədən asılı olaraq müxtəlif nitq hissəsi kimi işlənə bilər: Səhər yola çıxacağıq cümləsində səhər zaman zərfi, Səhəri səbirsizliklə gözləyirdik cümləsində isə isimdir. Yaxşı kitab birləşməsində yaxşı sifətdir, az adam, xeyli tamaşaçı birləşmələrində az, xeyli saydır. Feili sifəti də sifətlə qarışdırma: oxuyan feilin təsriflənməyən formasıdır.
Özünü yoxla
«Nigar mətni ucadan oxudu» cümləsində qalın yazılmış zərfin məna növünü seç.
«Ucadan» necə oxudu? sualına cavab verir. Hərəkətin icra tərzini bildirdiyi üçün tərzi-hərəkət zərfidir.
«Bu çanta çox ağırdır» cümləsində «çox» sözünün növünü və aid olduğu nitq hissəsini müəyyən et.
«Çox» nə qədər ağır? sualına cavab verən kəmiyyət zərfidir və «ağır» sifətinə aiddir. Zərf sifətin də mənasını izah edə bilər.
«O, qaçaraq avtobusa çatdı» cümləsində qalın yazılmış söz haqqında düzgün fikri seç.
«Qaçaraq» sözü «qaçmaq» feilinə «-araq» şəkilçisi artırılmaqla yaranmış feili bağlamadır. Hərəkətin tərzini bildirsə də, zərf deyil.
Bu mövzu üzrə sınaq
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliFeilin növləriCümlədə verilmiş feilin hansı növdə olduğunu tapmaq və növlə bağlı fikirlərin doğruluğunu yoxlamaq istənilir.
- Azərbaycan diliFeilin təsriflənməyən formalarıİmtahan bir cümlə verir və onun feillərini araşdırmağı istəyir.
- Azərbaycan diliMəsdər, feili sifət, feili bağlamaİmtahan üç təsriflənməyən formanı bir-birindən ayırmağı istəyir.
- Azərbaycan diliTərzi-hərəkət zərfləriİmtahan cümlələrdə tərzi-hərəkət zərfini tapıb onun hansı sözə aid olduğunu müəyyən etməyi istəyir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Azərbaycan səyyahların gözü ilə — Zərf», səh. 50