Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri
Tərzi-hərəkət zərfləri: iş necə görülür?
Tərzi-hərəkət zərfini cümlədə tapmağı, onun hansı feil formasına aid olduğunu göstərməyi və onu sifətdən, isimdən, feili bağlamadan ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 3 dəqiqə
Kimsə səndən soruşur: «Necə gəldin?» Sadəcə «gəldim» desən, sualın cavabı qalır havada. «Tələsik gəldim», «yavaş-yavaş gəldim», «sevinclə gəldim» desən, iş eyni qalır, amma göz önündə tam başqa şəkil yaranır.
Bu fərqi yaradan sözlər tərzi-hərəkət zərfləridir. Onlar feilin yanında durur və işin necə görüldüyünü deyir. Kiçik sözlərdir, amma imtahanda çox vaxt tələyə çevrilirlər: -la/-lə ilə bitən hər söz onların ailəsindən deyil.
Niyə lazımdır
Yazıda bu zərflər mətni canlandırır: inşada «getdi» yerinə «asta-asta getdi» yazanda oxucu səhnəni görür. Bir sözlə həm hərəkəti, həm də onun xasiyyətini verirsən.
İmtahanda isə əsas iş ayırmaqdır. Eyni söz bir cümlədə sifət, o birində zərf ola bilər; -la/-lə ilə bitən söz isim və ya əvəzlik də çıxa bilər. Sualı düz qoymağı və sözün quruluşuna baxmağı öyrənən bu variantlarda çaşmır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan cümlələrdə tərzi-hərəkət zərfini tapıb onun hansı sözə aid olduğunu müəyyən etməyi istəyir. Aid olduğu söz təsriflənən feil, məsdər, feili sifət və ya feili bağlama ola bilər, ona görə hər nümunəni ayrıca yoxlamaq lazım gəlir. Variantların içində zərfə oxşayan, amma zərf olmayan sözlər də verilir: sifət, əvəzlik və ya feili bağlama.
Qayda
- Tərzi-hərəkət zərfi işin görülmə tərzini göstərir, «necə?», «nə cür?» suallarına cavab verir: sakitcə addımlamaq, həvəslə oxumaq. Sualı, mənanı və qrammatik quruluşu birlikdə yoxla.
- Quruluşca müxtəlif olur: sadə (tez, yavaş), düzəltmə (həvəslə, yavaşca, ucadan) və mürəkkəb, məsələn, təkrarla yaranan (asta-asta, yavaş-yavaş).
- Çox vaxt təsriflənən feilə aid olur (yavaşca yeridi). Təsriflənməyən feilə də aid ola bilər: sürətlə qaçmaq (məsdər), sevinclə gələn (feili sifət), tələsik hazırlaşıb (feili bağlama).
| Birləşmə | Aid olduğu forma |
|---|---|
| yavaşca yeridi | Təsriflənən feil |
| sürətlə qaçmaq | Məsdər |
| sevinclə gələn | Feili sifət |
| tələsik hazırlaşıb | Feili bağlama |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qayda
Öyrənilməli qayda
Tərzi-hərəkət zərfi işin görülmə tərzini göstərir və təsriflənməyən feilə də bağlana bilər: iftixarla danışan birləşməsində zərf feili sifətə aiddir. Sifətə bağlı tamamilə kimi sözlər isə miqdar bildirir.
Özünü yoxla
Seçilmiş sözə bax, sual ver, quruluşunu yoxla və düz cavabı seç.
Nümunələr
Həyəcanla danışan şagird sonra sakitləşdi. Zərfləri və aid olduqları sözləri tap.
Həllə bax
Həlli: həyəcanla «necə danışan?» sualına cavab verən tərzi-hərəkət zərfidir, feili sifət olan danışan sözünə aiddir. sonra zaman zərfidir və təsriflənən sakitləşdi feilinə aiddir.
dünən, yavaşca, içəri, xeyli sözlərindən tərzi-hərəkət zərfini seç.
Həllə bax
Həlli: yavaşca. Çünki dünən zaman, içəri yer, xeyli kəmiyyət bildirir.
Yavaş səs eşitdim. Mən yavaş danışdım. Birinci cümlədə yavaş səsin əlamətini bildirir, sifətdir. İkinci cümlədə «necə danışdım?» sualına cavab verir, tərzi-hərəkət zərfidir.
Tipik səhv
Qələmlə yazdı. «Qələmlə» -lə ilə bitir, deməli tərzi-hərəkət zərfidir.
Həvəslə yazdı ifadəsində həvəslə zərfdir. Qələmlə yazdı ifadəsində isə qələm isminə ilə qoşmasının qısa forması artırılıb, bununla yazdı ifadəsində də bu əvəzliyinə.
-la/-lə ilə bitən hər söz zərf deyil, sözün özünə bax. «Nə ilə?» sualı sözün isim olduğunu sübut etmir: bununla da bu suala cavab verir, amma əvəzlikdən yaranıb.
Təkrarda da diqqətli ol. Asta-asta zərfdir. Gülə-gülə də «necə?» sualına cavab verir, ancaq hissələri gülmək feilindən -ə feili bağlama şəkilçisi ilə yaranıb, ona görə feili bağlamadır. Feil mənşəli hər təkrar da feili bağlama deyil: qaçaqaç mürəkkəb isimdir.
Özünü sına: qısa test
Hansı cümlədə gözəl sözü tərzi-hərəkət zərfidir?
Üçüncü cümlədə gözəl «necə söylədi?» sualına cavab verir və hərəkətin tərzini bildirir. Digər cümlələrdə isə əşyanın əlamətini bildirən sifətdir.
Sakitcə dinləmək bəzən çətin olur. cümləsindəki tərzi-hərəkət zərfi hansı feil formasına aiddir?
Sakitcə «necə dinləmək?» sualına cavab verir və dinləmək sözünə aiddir. Dinləmək məsdərdir.
Seçilmiş sözlərdən hansı tərzi-hərəkət zərfidir?
İnamla danışmağın tərzini bildirir və «necə danışdı?» sualına cavab verir. Bıçaqla sözündə ismə, onunla sözündə isə əvəzliyə ilə qoşmasının qısa forması artırılıb.
Bu mövzunu tapşırıqlarla möhkəmləndir
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliFeilin təsriflənməyən formalarıİmtahan bir cümlə verir və onun feillərini araşdırmağı istəyir.
- Azərbaycan diliMəsdər, feili sifət, feili bağlamaİmtahan üç təsriflənməyən formanı bir-birindən ayırmağı istəyir.
- Azərbaycan diliZərfin məna növləriİmtahan cümlələrdəki zərfləri tapıb məna növünü (tərzi-hərəkət, zaman, yer, kəmiyyət, səbəb-məqsəd) müəyyən…
- Azərbaycan diliZərf və digər nitq hissələri kimi işlənən sözlərİmtahan eyni sözü bir neçə cümlədə verir və hansı cümlələrdə onun zərf olduğunu seçdirir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Azərbaycan səyyahların gözü ilə — Zərf», səh. 50