Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri
Zərf və digər nitq hissələri kimi işlənən sözlər: cümlədə rol
Bu səhifədən sonra eyni sözün cümlədə zərf, isim, sifət, say, yoxsa qoşma olduğunu onun gördüyü işə baxıb ayıra biləcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Pilləkəndə iki cümlə eşidə bilərsən: «Yuxarı qalx» və «Biz yuxarı mərtəbədə yaşayırıq». İkisində də eyni söz var: yuxarı. Amma cümlədə gördüyü iş fərqlidir. Birincidə hərəkətin hara getdiyini deyir, ikincidə mərtəbənin hansı olduğunu.
Dilimizdə belə sözlər çoxdur: sonra, əvvəl, çox, axşam, cəld. Onların forması dəyişmir, amma vəzifəsi dəyişir. Ona görə də sözün adını yox, cümlədəki rolunu tanımağı öyrənmək lazımdır.
Niyə lazımdır
Bu bacarıq morfologiyanın hər yerində işinə yarayır. Nitq hissəsini düzgün tapanda cümlə üzvlərini də rahat ayırırsan: zərf çox vaxt feilə bağlanır, sifət isə ismə. Durğu işarələrində və cümlə təhlilində çaşmamaq üçün bu fərqi görmək lazımdır.
İmtahanda bu tapşırıq qısadır, amma tələsən adamı tez yaxalayır. Sözü tanış gördüyün üçün cavabı avtomatik yazmaq istəyirsən. Hər dəfə özündən soruş: bu söz hansı sözə aiddir və hansı suala cavab verir? Amma bununla kifayətlənmə, sözün leksik mənasını və əlaqələrini də yoxla.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan eyni sözü bir neçə cümlədə verir və hansı cümlələrdə onun zərf olduğunu seçdirir. Belə sözlərə sonra, cəld, birdən, əvvəl kimi nümunələr aiddir. Yoxlanılan məqam sözün özü yox, cümlədəki rolu olur: o, feilə aiddirmi, isimdən əvvəl əlamət bildirirmi, yoxsa başqa sözlə birlikdə qoşma kimi işlənirmi?
Qayda
Bəzi sözlərin nitq hissəsi cümlədə gördüyü işə görə dəyişir: eyni söz bir cümlədə zərf, digərində isim, sifət, say və ya qoşma olur. Təkcə suala və söz sırasına əsaslanma; leksik mənanı və əlaqələri yoxla:
- Zərf əsasən feilə aid olur, hərəkətin tərzini, zamanını, yerini və miqdarını leksik mənası ilə bildirir: Axşam hava sərinləşdi («nə vaxt?»).
- İsim varlığı adlandırır, «kim?», «nə?», «hara?» və halların suallarına cavab verir: Axşamı gözlədik.
- Sifət əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirir («hansı?»): cəld şagird.
- Say isimdən əvvəl gəlib miqdar göstərir («nə qədər?», «neçə?»): çox ağac.
- Qoşma köməkçi nitq hissəsidir; qoşulduğu sözə məna çaları artırır, ayrıca suala cavab vermir: dərsdən əvvəl.
| Mətndəki nümunə | Nitq hissəsi |
|---|---|
| Mən əvvəl gəldim. | əvvəl — zərf |
| Dərsdən əvvəl dəftərimi hazırladım. | əvvəl — qoşma |
| Bağda çox ağac var. | çox — say |
| Mən çox çalışdım. | çox — zərf |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Zərf feilə aid olub hərəkətin tərzini, vaxtını və ya yerini bildirir. Eyni söz isimdən əvvəl gələndə sifət, çıxışlıq halda sözlə işlənəndə qoşma olur: yuxarı qalxdı (zərf), yuxarı mərtəbə (sifət).
Bu söz burada nədir?
Hər cümlədə bir söz qalın yazılıb. Onun bu cümlədə hansı nitq hissəsi olduğunu seç.
Nümunələr
Axşam hava birdən sərinləşdi. Biz axşamı gözlədik. Birinci cümlədə axşam «nə vaxt sərinləşdi?» sualına cavab verir, zaman zərfidir. İkinci cümlədə «nəyi gözlədik?» sualına cavab verir və təsirlik hal şəkilçisi qəbul edib, isimdir. Birdən «necə?» sualına cavab verir, tərzi-hərəkət zərfidir.
Mən əvvəl gəldim. Dərsdən əvvəl dəftərimi hazırladım. Birinci cümlədə əvvəl feilə aiddir və «nə vaxt?» sualına cavab verir, zərfdir. İkinci cümlədə əvvəl ayrıca suala cavab vermir, dərsdən sözünə qoşularaq zaman əlaqəsi yaradır, qoşmadır.
Bağda çox ağac var. Mən çox çalışdım. Birinci cümlədə çox ismin qarşısında miqdar bildirir, saydır. İkinci cümlədə «nə qədər çalışdım?» sualına cavab verir, kəmiyyət zərfidir.
Tipik səhv
Cəld zərfdir, deməli, cəld şagird birləşməsində də zərfdir.
Biz cəld hazırlaşdıq cümləsində cəld zərfdir, cəld şagird birləşməsində isə sifətdir.
Sözü bir dəfə zərf kimi öyrənib hər cümlədə zərf sayma. Təkcə feilə aid olmasına əsaslanma; leksik mənanı və əlaqələri yoxla. Bu nümunələrdə cəld feilə aid olanda zərf, ismin əlamətini bildirəndə sifətdir. Aşağı mərtəbə birləşməsində aşağı «hansı?» sualına cavab verir, mərtəbənin əlamətini bildirir və sifətdir. Aşağı düşdü birləşməsində isə «haraya?» sualına cavab verən yer zərfidir.
Sual da həmişə kifayət etmir. Elə yaz ki, oxuya bilim cümləsində elə «necə?» sualına cavab versə də, işarə bildirən əvəzlikdir. Həmin çanta birləşməsində də həmin sifət deyil, əvəzlikdir.
Özünü yoxla
Hansı cümlədə cəld sözü sifətdir?
«Cəld oyunçu» birləşməsində cəld oyunçunun əlamətini bildirir və «hansı oyunçu?» sualına cavab verir. Digər cümlələrdə isə hərəkətin tərzini bildirən zərfdir.
Qalın yazılmış sözlərin nitq hissəsini ardıcıllıqla seç: «Sərgi açıldı, biz sonra gəldik». «Sərgidən sonra evə qayıtdıq».
Birinci cümlədə sonra gəlmək hərəkətinin vaxtını bildirən zərfdir. İkinci cümlədə isə sərgidən sözünə qoşulur, ayrıca suala cavab vermir və qoşmadır.
«Nigar az danışdı». «Nigar az su içdi». Qalın yazılmış sözlər haqqında düzgün fikri seç.
Birinci cümlədə az danışmaq hərəkətinin miqdarını bildirdiyi üçün kəmiyyət zərfidir. İkinci cümlədə isə suyun miqdarını bildirir və saydır.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMəsdər, feili sifət, feili bağlamaİmtahan üç təsriflənməyən formanı bir-birindən ayırmağı istəyir.
- Azərbaycan diliZərfin məna növləriİmtahan cümlələrdəki zərfləri tapıb məna növünü (tərzi-hərəkət, zaman, yer, kəmiyyət, səbəb-məqsəd) müəyyən…
- Azərbaycan diliTərzi-hərəkət zərfləriİmtahan cümlələrdə tərzi-hərəkət zərfini tapıb onun hansı sözə aid olduğunu müəyyən etməyi istəyir.
- Azərbaycan diliBağlayıcılar və məna əlaqələriİmtahan bağlayıcının işlənməsində buraxılmış səhvi tapmağı istəyir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Azərbaycan səyyahların gözü ilə — Zərf», səh. 50