Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri
Bağlayıcılar və məna əlaqələri: bir söz cümləni necə dəyişir
Hər bağlayıcının hansı məna əlaqəsi yaratdığını tanıyacaqsan və nə ... nə də ilə qurulan cümlədə səhvi dərhal görəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
İki cümləyə bax: Hava soyuq idi, amma biz gəzməyə çıxdıq. və Hava soyuq idi, ona görə də evdə qaldıq. Hər ikisi eyni sözlərlə başlayır, amma sonra hadisələr tam başqa yerə gedir. Xəbərlər də fərqlidir, amma iki fikrin bir-birinə necə bağlandığını bağlayıcı göstərir: burada amma qarşılaşdırma, ona görə də isə səbəb-nəticə əlaqəsi bildirir.
Bu sözlər heç bir suala cavab vermir, cümlə üzvü də olmur. Amma onları çıxarsan, mətn ayrı-ayrı kərpiclərə dönür: Hava soyuq idi. Biz çıxdıq. İndi bu iki fikrin bir-biri ilə necə bağlı olduğunu oxucu özü təxmin etməlidir.
Bu kiçik sözlər bağlayıcılardır. Hər birinin öz mənası var. Yanlış bağlayıcı seçsən, cümlə ya qəribə səslənir, ya da tam başqa şey deyir.
Niyə lazımdır
İnşa və ya məktub yazanda fikirlərini məhz bağlayıcılar birləşdirir. Səbəb göstərmək istəyirsənsə, çünki seçirsən. Əks fikir gətirirsənsə, lakin yazırsan. Bunları düz seçəndə mətnin məntiqi oxucuya aydın olur.
İmtahanda bağlayıcını görən kimi onun hansı əlaqəni bildirdiyini tanımaq vaxtına qənaət edir. Ən çox aldadan isə nə ... nə də işlənən, amma xəbəri də inkarda qalan cümlələrdir: danışıqda tanış səslənir, yazıda isə səhvdir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan bağlayıcının işlənməsində buraxılmış səhvi tapmağı istəyir. Altından xətt çəkilmiş hissələrdən hansılarını çıxarmaqla cümləni düzəltmək olar, deyə soruşur. Xüsusilə nə ... nə də kimi cüt bağlayıcıların xəbərlə uyğunluğu yoxlanılır. Bu mövzuda bağlayıcının yaratdığı məna əlaqəsini (birləşdirmə, iştirak, qarşılaşdırma, səbəb, şərt və s.) müəyyən etmək də yoxlana bilər.
Qayda
Bağlayıcı köməkçi nitq hissəsidir: suala cavab vermir, cümlə üzvü olmur, sözləri və ya mürəkkəb cümlənin hissələrini bir-birinə bağlayır və aralarındakı məna münasibətini göstərir.
- Birləşdirmə: və.
- İştirak: həm ... həm də. Tərəflərin iştirakını bildirir; hadisələrin eyni vaxtda olması şərt deyil: Həm yol uzun idi, həm də hava soyuq idi.
- Qarşılaşdırma: amma, lakin. Səbəb: çünki, ona görə ki. Ona görə də səbəb-nəticə əlaqəsi bildirir.
- Bölüşdürmə: ya ... ya da, gah ... gah da.
- Aydınlaşdırma: ki, yəni. Şərt: əgər. Güzəşt: hərçənd.
- İnkarlıq: nə ... nə də. Bu bağlayıcı özü inkar bildirir, ona görə xəbər təsdiqdə olur: Nə Anar gəldi, nə də Leyla gəldi.
| Əlaqə | Vasitə |
|---|---|
| Birləşdirmə | və |
| İştirak | həm ... həm də |
| Qarşılaşdırma | amma, lakin |
| Səbəb | çünki, ona görə ki |
| Bölüşdürmə | ya ... ya da, gah ... gah da |
| Aydınlaşdırma | ki, yəni |
| Şərt | əgər |
| Güzəşt | hərçənd |
| İnkarlıq | nə ... nə də |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Nə… nə də inkarlıq bağlayıcısı işlənəndə xəbər təsdiq formasında olur, inkar xəbərli cümlədə isə bu bağlayıcı işlənmir (Nə yağış yağdı, nə də külək əsdi).
Əlaqəni tanı
Cümləni oxu və bağlayıcının yaratdığı məna əlaqəsini seç.
Nümunələr
Bağlayıcıları və məna əlaqələrini tap. a) Yağış yağırdı, lakin biz gəzintiyə çıxdıq. b) Tez yatdım, çünki yuxum gəlirdi. c) Mən bilirəm ki, sən hazırsan. d) Həm tamaşaçılar, həm də aktyorlar yorulmuşdular.
Həllə bax
Həlli: a) lakin, qarşılaşdırma. b) çünki, səbəb. c) ki, aydınlaşdırma. d) həm ... həm də, iştirak.
Səhvi düzəlt: Nə yağış kəsmədi, nə də külək səngimədi.
Həllə bax
Həlli: cümlədə inkarlıq bağlayıcısı var, amma hər iki xəbər də inkardadır. Ya xəbərləri təsdiqə çevir: Nə yağış kəsdi, nə də külək səngidi. Ya da bağlayıcıları çıxar, xəbərlər inkarda qalsın: Yağış kəsmədi, külək səngimədi.
və hansı hissələri bağlayır? a) Mən kitab və dəftər aldım. b) Mən kitab oxudum və Leyla şəkil çəkdi.
Həllə bax
Həlli: a) cümlə üzvlərini (kitab, dəftər), b) mürəkkəb cümlənin iki hissəsini bağlayır.
Tipik səhv
Nə o gəlmədi, nə də mən getmədim.
Nə o gəldi, nə də mən getdim. və ya O gəlmədi, mən getmədim.
Nə ... nə də özü inkar bildirir. Xəbəri də inkara salsan, ikiqat inkar alınır, bu isə yanlışdır. Ya inkarlıq bağlayıcısını, ya da xəbərdəki inkarı saxla, ikisini birlikdə işlətmə.
Bir də bunları qarışdırma: və birləşdirmə, həm ... həm də isə iştirak əlaqəsi yaradır.
Özünü yoxla
Nə zəng çalmadı, nə də qapı açılmadı. Bağlayıcını saxlayaraq səhvi düzəltmək üçün xəbərləri hansı formalarla əvəz etməlisən?
Nə ... nə də özü inkar bildirdiyi üçün hər iki xəbər təsdiqdə olmalıdır. Düzgün cümlə belədir: Nə zəng çaldı, nə də qapı açıldı.
Aysel və Murad danışdı. və Həm Aysel, həm də Murad danışdı. cümlələrində bağlayıcıların yaratdığı məna əlaqələrini ardıcıllıqla seç.
Və birləşdirmə, həm ... həm də isə iştirak əlaqəsi yaradır.
Yol təmir olunurdu, ona görə də avtobus başqa küçədən keçdi. Bu cümlədə ona görə də hansı məna əlaqəsini bildirir?
Ona görə də səbəb-nəticə əlaqəsi bildirir: yolun təmir olunması səbəb, avtobusun başqa küçədən keçməsi isə nəticədir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMəsdər, feili sifət, feili bağlamaİmtahan üç təsriflənməyən formanı bir-birindən ayırmağı istəyir.
- Azərbaycan diliZərfin məna növləriİmtahan cümlələrdəki zərfləri tapıb məna növünü (tərzi-hərəkət, zaman, yer, kəmiyyət, səbəb-məqsəd) müəyyən…
- Azərbaycan diliTərzi-hərəkət zərfləriİmtahan cümlələrdə tərzi-hərəkət zərfini tapıb onun hansı sözə aid olduğunu müəyyən etməyi istəyir.
- Azərbaycan diliZərf və digər nitq hissələri kimi işlənən sözlərİmtahan eyni sözü bir neçə cümlədə verir və hansı cümlələrdə onun zərf olduğunu seçdirir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Barbarlar və vandallar — Bağlayıcılar», səh. 88