Azərbaycan dili, Morfologiya. Əsas və köməkçi nitq hissələri

İsmin halları: qaydalar, nümunələr və test

İsmin halını cümlədəki sualına görə tapacaq, hal şəkilçisini mənsubiyyət şəkilçisindən ayıracaqsan.

Oxuma vaxtı: 4 dəqiqə

Məktəbə gedirsən?

Yox, məktəbdən gəlirəm.

Çantanı görüb elə bildim dərsə tələsirsən.

Dərs bitib, çanta hələ də ağırdır.

Çanta eynidir, istiqamət dəyişib.

Çantaya bax. Çantada axtar. Çantadan çıxar. Eyni çantadır, amma bu cümlələrdə səndən eyni işi istəmirik. Sözün sonundakı kiçik dəyişiklik onu başqa sözlərlə fərqli əlaqələndirir.

İsmin altı halı var. Amma bunu «altı şəkilçi» kimi yadda saxlama: adlıq halın şəkilçisi yoxdur. Üstəlik, sözün sonunda gördüyün hər şəkilçi də hal şəkilçisi deyil. Elə mövzunun maraqlı yeri budur.

Məsələn, çantam sözündə şəkilçi görürsən. Bəs bu, onun adlıq halda olmadığını göstərir? Tələsmə: əvvəl sözün cümlədə hansı suala cavab verdiyini yoxla.

Niyə lazımdır

Sual vermək burada işini asanlaşdırır. Çantam ağırdır cümləsində çantam nə? sualına cavab verir. Sözün kimə məxsus olduğunu bildirən şəkilçi onun adlıq halda qalmasına mane olmur.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Cümlə verilir və orada işlənmiş isimlərin hansı halda olduğunu tapmaq tələb olunur. Çox vaxt hal mənsubiyyət şəkilçisi, əvəzlik növü və cümlə üzvü ilə birlikdə yoxlanır: doğru və ya yanlış fikri seçirsən, ya da cümlələri isimlərin formasına görə uyğunlaşdırırsan. Bəzən şəkilçisiz işlənən qeyri-müəyyən yiyəlik və qeyri-müəyyən təsirlik hal da soruşulur.

Qayda

Adlıq: kim? nə? Şəkilçi yoxdur: şagird, kitab.
Yiyəlik: kimin? nəyin? Şəkilçi -ın, -in, -un, -ün, saitdən sonra -nın, -nin, -nun, -nün: şagirdin, ananın.
Yönlük: kimə? nəyə? hara? Şəkilçi -a, -ə, saitdən sonra -ya, -yə: kitaba, anaya.
Təsirlik: kimi? nəyi? Şəkilçi -ı, -i, -u, -ü, saitdən sonra -nı, -ni, -nu, -nü: kitabı, ananı.
Yerlik: kimdə? nədə? harada? Şəkilçi -da, -də: kitabda.
Çıxışlıq: kimdən? nədən? haradan? Şəkilçi -dan, -dən: kitabdan.

III şəxs mənsubiyyət şəkilçisindən sonra hal şəkilçisi gələndə arada n bitişdirici samiti işlənir: evi sözündən evinin, evini, evinə, evində, evindən. I şəxs mənsubiyyətdən sonra n işlənmir: evimə, evimdən. Yiyəlik və təsirlik hal şəkilçisiz də işlənə bilər. Bu zaman isim qeyri-müəyyən formadadır: meşə cığırı birləşməsində meşə sözü qeyri-müəyyən yiyəlik, kitab oxudu cümləsində kitab sözü qeyri-müəyyən təsirlik haldadır.

İsmin halları: *kitab* və *evi* (III şəxs mənsubiyyət) sözləri, n bitişdirici samitdir
Hal	kitab	evi
Adlıq	kitab	ev-i
Yiyəlik	kitab-ın	ev-i-n-in
Yönlük	kitab-a	ev-i-n-ə
Təsirlik	kitab-ı	ev-i-n-i
Yerlik	kitab-da	ev-i-n-də
Çıxışlıq	kitab-dan	ev-i-n-dən

Bu mövzunun tapşırıqlarında işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

İsmin altı halı var: adlıq, yiyəlik, yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq; mənsubiyyət şəkilçisindən sonra hal şəkilçisi gəlir. Məsələn, kitabından sözündə III şəxs mənsubiyyət şəkilçisindən sonra çıxışlıq hal şəkilçisi işlənib.

Öyrənilməli qayda

III şəxs mənsubiyyət şəkilçili isim yiyəlik halda işlənərkən mənsubiyyət və hal şəkilçiləri arasına bitişdirici n samiti artırılır. Məsələn, evinin sözü belə təhlil olunur: ev (kök) + -i (III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi) + n (bitişdirici samit) + -in (yiyəlik hal şəkilçisi).

Öyrənilməli qayda

Təsirlik hal kimi, nəyi suallarına (bizi), yerlik hal harada sualına (həyətində) cavab verir; qeyri-müəyyən yiyəlikdə birinci söz şəkilçisiz işlənir: dağ çayları.

Mesajı şəkilçi ilə tamamla

Dostunun mesajını oxu. Cavabı tamamlamaq üçün uyğun şəkilçiyə toxun.

Nümunələr

Şagird dərsliyin son səhifəsini açdı. Şagird adlıq haldadır (kim?). Dərsliyin sözü yiyəlik haldadır (nəyin?). Səhifəsini sözündə -si III şəxs mənsubiyyət, -n bitişdirici samit, -i təsirlik hal şəkilçisidir (nəyi?).

Qardaşım məktəbdən evə tez qayıtdı. Qardaşım adlıq haldadır, -ım mənsubiyyət şəkilçisidir. Məktəbdən çıxışlıq (haradan?), evə yönlük haldadır (hara?).

Uşaq anasının əlindən tutdu. Anasının yiyəlik haldadır, III şəxs mənsubiyyət şəkilçilidir (ana + sı + n + ın). Əlindən çıxışlıq haldadır, -i mənsubiyyət, -n bitişdirici samit, -dən hal şəkilçisidir.

Tipik səhv

«Şagirdin kitabı yenidir» cümləsində kitabı sözü sonundakı -ı şəkilçisinə görə təsirlik haldadır.

Bu cümlədə kitabı sözü III şəxs mənsubiyyət şəkilçilidir və nə? sualına cavab verən adlıq haldadır.

Şagird kitabı oxudu cümləsində kitabı sözü nəyi? sualına cavab verir və təsirlik haldadır.

Halı sözün sonundakı səsə baxıb təyin etmə: əvvəlcə sözə cümlədəki sualı ver, sonra şəkilçini yoxla.

İndi halı sən tap

«Bağ yolu uzundur» cümləsində bağ hansı haldadır?

«Axşam jurnal oxudum» cümləsində jurnal hansı haldadır?

III şəxs mənsubiyyət şəkilçili evi sözünün yerlik halı hansıdır?

Öyrəndiyini mövzu sınağında yoxla

Bu mövzunun tapşırıqlarını cavablandır, nəticəni izahlarla birlikdə gör.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 2-ci hissə, «Doktor Salvator ittihamları rədd edir — Hal şəkilçisi qəbul etməyən isimlər», səh. 30
Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Əlvida, “bilmirəm”! — İsim. Toplu isimlər», səh. 12