Tarix, Azərbaycan tarixi

Milli oyanış və mədəniyyət

Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Müstəmləkə əleyhinə çıxışlar. Milli demokratik hərəkat», səh. 45
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Çarizmin milli qırğın siyasəti», səh. 51
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Şimali Azərbaycan Birinci dünya müharibəsi illərində», səh. 54
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Cənubi Azərbaycan XIX əsrdə», səh. 59
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Məşrutə inqilabı», səh. 63
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Azərbaycan mədəniyyəti XIX–XX əsrin əvvəllərində», səh. 67
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Millətin formalaşması», səh. 30
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Xalq hərəkatı», səh. 34
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Cənubi Azərbaycan», səh. 38
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Mədəniyyət», səh. 42
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Milli-demokratik hərəkat», səh. 54
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Çarizmin milli qırğın siyasəti», səh. 62
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Cənubi Azərbaycanda Məşrutə inqilabı», səh. 66
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Azərbaycan Birinci dünya müharibəsi illərində», səh. 70

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda hərəkatların ortaq və fərqli cəhətlərini seçir, hadisələri dövrlərə ayırır, hərbi xadimləri xidmətləri ilə uyğunlaşdırırsan. Şimal və Cənubda mədəni yeniliklərin vaxtını, müharibədə iştirakın xüsusiyyətlərini də müqayisə edirsən.

Qayda

Milli oyanış iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi, ziyalıların fəaliyyəti, məktəb və mətbuatın inkişafı ilə güclənirdi. Milli-demokratik hərəkat hüquq bərabərliyi və siyasi azadlıqlar tələb edirdi.
Zaqatala üsyanı 1863-cü ildə Hacı Murtuzun başçılığı ilə başlandı. Torpaq münasibətlərində nəzərdə tutulan dəyişikliklər narazılıq yaratmışdı; Balakəndə kilsə tikintisi çıxışa təkan verdi.
Qaçaq hərəkatı müstəmləkə idarəçiliyinə və feodal zülmünə müqavimət idi. Nəbi, Kərəm və Dəli Alı tanınmış nümayəndələrdir. Həm qaçaqların mübarizəsində, həm Zaqatala üsyanında təşkilatlanma zəif idi.
Fəhlə hərəkatı əmək şəraitinin yaxşılaşdırılmasına yönəlirdi. Bakıdakı 1904-cü il dekabr tətili sahibkarlarla işçilərin “Mazut konstitusiyası” kimi tanınan razılaşması ilə yekunlaşdı.
Partiyalar: “Qeyrət” 1905-ci ildə muxtariyyət tələbi ilə yarandı; “Difai” 1906-cı ildə müdafiə məqsədilə təşkil edildi; “Müsavat” 1911-ci ildə quruldu. Çarizmin 1905–1906-cı illərdə milli qarşıdurmanı qızışdırması birgə mübarizəni zəiflətməyə xidmət edirdi.
Məşrutə konstitusiya, konstitusiyalı dövlət quruluşu deməkdir. İranda 1905–1911-ci illəri əhatə edən inqilab zamanı 1906-cı ildə konstitusiya qəbul olundu. Təbrizdə 1908-ci ilin müqaviməti Səttarxanla bağlıdır. Xiyabaninin Milli Hökuməti isə 1920-ci ilə aiddir.
Müharibə 1914–1918-ci illərdə davam etdi. Şimal Rusiya imperiyasının tərkibində idi; Cənub İranın ərazisi sayılırdı. Çanaqqalada Osmanlı tərəfində hər iki bölgədən könüllülər döyüşürdü.
Mehmandarov brilyantlı Georgi silahı ilə təltif edilmişdi; Şıxlinski Petroqradın artilleriya müdafiəsini təşkil etmişdi; Qayıbov ilk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi idi. Çarın müsəlman yavəri Naxçıvanski olmuşdu.
Mədəniyyət: Şimalda yeni üsullu məktəb Şamaxıda 1869-cu ildə açıldı; milli teatr 1873-cü ildə yarandı; “Əkinçi” 1875-ci ildə nəşrə başladı; teatr binası 1883-cü ildə tikildi. “Molla Nəsrəddin” 1906-cı ildə satirik mətbuatın əsasını qoydu. Cənubda milli teatrın başlanğıcı 1909-cu ilə aiddir; yeni üsullu məktəblər isə artıq XIX əsrdə yaranmışdı.

Nümunələr

“Müsavat”, “Qeyrət”, “Difai”ni yaranma vaxtına görə sırala.

Həll: 1905, 1906, 1911 tarixləri ardıcıllığı “Qeyrət” → “Difai” → “Müsavat” edir.

“Əkinçi” və “Molla Nəsrəddin” eyni əsrdə yaranıbmı?

Həll: Xeyr. 1875 XIX əsrə, 1906 isə XX əsrə düşür.

1906-cı ilin konstitusiyası ilə Xiyabaninin hökumətindən hansı dünya müharibəsindən əvvəldir?

Həll: Konstitusiya. 1906 müharibənin başlanmasından əvvələ, 1920 bitməsindən sonraya düşür.

Tipik səhv

Eyni yeniliyin hər iki bölgədə eyni vaxtda yarandığını düşünmə. Hadisəni tarix və məkanla birlikdə yadda saxla. Şəxsləri müqayisə edəndə ümumi hərbi xidməti fərdi nailiyyətlə qarışdırma.