Tarix, Azərbaycan tarixi

Monqol yürüşləri və sonrakı dövlətlər: kim, nə vaxt, nə üçün

Monqol yürüşlərini bir-birindən ayıracaq, sonrakı dövlətləri öz yerinə qoyacaq və şəhəri doğru hadisə ilə uyğunlaşdıracaqsan.

Oxumaq 4 dəqiqə çəkir

Gəncənin adı bu mövzuda ən azı üç dəfə çıxır, hər dəfə də başqa hekayə ilə. Birinci monqol yürüşündə şəhər xərac verdi. 1231-ci ildə Gəncədə üsyan oldu, amma o, monqollara yox, Xarəzmşah Cəlaləddinə qarşı idi. 1235-ci ildə isə şəhəri monqollar aldı.

Təbrizin də tarixi oxşardır. Əvvəlcə ödəniş verib dağıntıdan qurtulur. Sonra onun sənətkarlarını Qaraqoruma aparırlar. Daha sonra şəhər Hülakülər dövlətinin paytaxtlarından biri olur. Bir şəhər, üç ayrı mərhələ.

Testdəki tələ də elə buradadır: tanış şəhər adını görürsən və cavabı tələsik seçirsən. Bu səhifə hər hadisəni öz yerinə qoymağa kömək edir: kim gəldi, nə vaxt gəldi, nə istədi və iş nə ilə bitdi.

Niyə lazımdır

Bu mövzu üç əsrə yaxın bir dövrü əhatə edir: 1220-ci ildən 1503-cü ilədək. Onu tək bir xətt kimi görəndə yürüşlər, sülalələr və şəhərlər bir-birinə qarışmır. Sonrakı mövzular da boşluqdan başlamır, əvvəlki hadisələrin davamı kimi oxunur.

İmtahanda bu, ardıcıllıq və uyğunluq suallarında işinə yarayır. İki yürüşün məqsədini ayıra bilirsənsə və sülalələrin süqut illərini bilirsənsə, yanlış variantları bir-bir silə bilirsən. Elə variantlar həmişə doğruya çox oxşayır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda şəhərləri hadisələrlə uyğunlaşdırır, yürüşlərin məqsədlərini müqayisə edir və hadisənin nəticəsini müəyyənləşdirirsən. Əsas diqqət ilk iki monqol yürüşünün fərqlərinə, Cəlaləddinin fəaliyyətinə və şəhərlərin müqavimətinə yönəlir. Tarixi yadda saxlayarkən onun hansı hökmdar və hadisə ilə bağlı olduğunu da öyrən.

Qayda

Pərakəndəlik vahid müdafiəni çətinləşdirirdi: XIII əsrin başlanğıcında Azərbaycanda Eldənizlər, Şirvanşahlar və Marağadakı Ağsunqurilər ayrı siyasi qüvvələr idi.
Birinci yürüş 1220–1222-ci illərə aiddir. Cəbə və Subutay ölkənin vəziyyətini öyrənir, talan və xəracla kifayətlənirdilər. Təbriz üç dəfə ödənişlə dağıntıdan qorundu; Gəncədən də xərac alındı. Monqollar Dərbənd ətrafından gizli yolla şimala çıxdılar.
Cəlaləddin monqol sərkərdəsi deyil, Xarəzmşah idi. Onun yürüşləri Eldənizlər hakimiyyətinin 1225-ci ildə, Ağsunqurilər hakimiyyətinin isə 1227-ci ildə bitməsi ilə nəticələndi. Gəncədə 1231-ci ildə Usta Bəndərin rəhbərlik etdiyi üsyan ona qarşı yönəlmişdi.
İkinci yürüş 1231-ci ildə Cormoğon noyonla başlandı. Məqsəd ərazini tutub orada qalmaq idi. Təbrizdəki sənətkarlar Qaraqoruma aparıldı. Gəncə 1235-ci ildə alındı; Dərbəndin 1239-cu ildə itirilməsi işğalın tamamlanmasını bildirdi. Ardınca 1239–1256-cı illərdə canişin idarəçiliyi tətbiq olundu.
Hülakülər mərhələsinə keçid 1256-cı ildə Hülakünün yürüşü ilə bağlıdır. 1258-ci ildə yaranan dövlətin ilk paytaxtı Marağa idi; sonralar Təbriz və Sultaniyyə də paytaxt oldu. Dövlət 1357-ci ildə süqut etdi.
Qazan xan islamı qəbul etdi, vergiləri qaydaya saldı, rabitə və ticarəti yaxşılaşdırdı. İslahatlar mərkəzi hakimiyyəti gücləndirirdi; 1303-cü il fərmanı kəndlilərin yaşayış yerini dəyişməsini qadağan edirdi.
Cəlairilər 1359-cu ildə Təbrizdə hakimiyyəti ələ keçirdilər. Sonrakı mərhələləri Teymurun yürüşləri, Qaraqoyunlu dövlətinin 1410–1468-ci illərdə, Ağqoyunlu dövlətinin isə 1468–1503-cü illərdə mövcudluğu ilə əlaqələndir.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Xarəzmşah hakimiyyəti monqolların ilk iki yürüşü arasındakı dövrə, Hülakülərin yaranması isə sonrakı mərhələyə aiddir. Şəhərləri hadisələrlə uyğunlaşdırarkən yerli sülalənin süqutunu, əhalinin üsyanını və paytaxt olmağı bu ardıcıllıq üzrə fərqləndir.

Öyrənilməli qayda

Cəlaləddinin yürüşləri və monqolların ikinci hücumu ayrı işğal mərhələləridir; birində süqut etmiş sülalənin hakimiyyətinə digərində yenidən son qoyula bilməz. Ortaq cəhətləri tapmaq üçün hər iki mərhələdə şəhərlərin tabe edilməsini və əhalinin müqavimətini ayrıca yoxla.

Öyrənilməli qayda

Kəşfiyyat yürüşü rəqibin gücünü və ərazinin şəraitini öyrənməyə, işğal yürüşü isə həmin ərazidə hakimiyyət qurmağa yönəlir. Şəhərlərin talan olunmasını özlüyündə daimi idarəçiliyin yaradılması kimi qəbul etmə.

Öyrənilməli qayda

Xərac ödənilməsi şəhərin döyüşlə tutulması demək deyil; əhalinin müqaviməti hücum edənləri xəracla kifayətlənməyə vadar edə bilər. Yürüşləri müqayisə edərkən eyni şəhərə hücumla onun fəthini, müqavimətlə onun son nəticəsini ayırd et.

Öyrənilməli qayda

Azərbaycanda ikinci monqol yürüşünün ardınca canişinlərin idarə etdiyi dövr başlanmış, Hülakülər hakimiyyəti isə sonradan yaranmışdır. Hadisə ilə nəticəni əlaqələndirərkən ölkənin zəbt olunmasını sonrakı dövlətin tərkibinə keçməsi ilə qarışdırma.

Hadisələri sıraya düz

İllər yazılmayıb. Hadisələri yuxarıdan aşağı, ən erkəndən ən gecə doğru düz.

Nümunələr

Bir qeyddə qoşunların xərac toplayıb getdiyi, digərində isə işğaldan sonra qaldığı göstərilir. Bunlar hansı yürüşlərdir?

Həllə bax

Həll: Birinci qeyd kəşfiyyat xarakterli ilk yürüşə, ikinci qeyd möhkəmlənmək məqsədi daşıyan ikinci yürüşə uyğundur.

Hadisələri sırala: Hülakülərin yaranması, Gəncənin monqollar tərəfindən alınması, Eldənizlərin süqutu.

Həllə bax

Həll: Əvvəl 1225-ci il, sonra 1235-ci il, sonda 1258-ci il gəlir. Deməli, sıra Eldənizlər → Gəncə → Hülakülərdir.

«Usta Bəndər Gəncənin 1235-ci il müdafiəsinə rəhbərlik etmişdi» fikrini düzəlt.

Həllə bax

Həll: Bəndərin fəaliyyəti 1231-ci ildəki üsyana aiddir; hədəf Cəlaləddinin hakimiyyəti idi.

Tipik səhv

«Monqollar Dərbəndi 1222-ci ildə tutdular, Gəncədəki üsyan da monqollara qarşı idi.»

«1222-ci ildə monqollar Dərbənd ətrafından gizli yolla şimala keçdilər, Dərbənd isə 1239-cu ildə itirildi. Gəncədə 1231-ci il üsyanı Cəlaləddinə qarşı idi, monqollara müqavimət isə ayrı hadisədir.»

Şəhərin adını görüb müxtəlif hadisələri birləşdirmə. Gəncədəki üsyan da, monqollara müqavimət də eyni şəhərdə olub, amma bunlar ayrı hadisələrdir. Dərbənddən 1222-ci ildə keçilməsi də şəhərin tutulması demək deyil.

Cavabı seçməzdən əvvəl tarixin, iştirakçının və nəticənin bir-birinə uyğun gəldiyini yoxla.

Özünü yoxla

İkinci monqol yürüşünün nəticələrini seçərkən hansı hadisəni siyahıdan çıxarmalısan?

1245-ci ildə Azərbaycandakı idarəçiliyi hansı mərhələyə aid etməlisən?

Qazan xanın islahatları ilə 1303-cü il fərmanını birlikdə nəzərə alsan, hansı nəticəyə gələrsən?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et, hər cavabın izahını gör.

Mövzu üzrə sınaq, II qrup Mövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Digər mövzular

Bütün Tarix mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Azərbaycan monqol yürüşləri dövründə», səh. 93
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Azərbaycan Hülakülər dövlətinin tərkibində», səh. 97
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Azərbaycan Cəlairilər və Teymurilərin hakimiyyəti dövründə», səh. 101
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Qaraqoyunlu dövləti», səh. 105
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Ağqoyunlu dövləti», səh. 109
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Şirvanşahlar dövləti XIV əsrin sonları — XV əsrin əvvəllərində», səh. 115
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Şəki hakimliyi. Səfəvilərin Ərdəbil hakimliyi», səh. 118
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «XII-XV əsrlərdə mədəniyyət», səh. 122
Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Azərbaycanda monqolların hakimiyyəti», səh. 70
Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Şirvanşahlar dövləti və Şəki hakimliyi», səh. 88
Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Azərbaycanda Qaraqoyunlu (Baharlı) sülaləsinin hakimiyyəti (1410-1468)», səh. 98
Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Azərbaycanda Ağqoyunlu (Bayandurlu) sülaləsinin hakimiyyəti (1468-1503)», səh. 102