Tarix, Azərbaycan tarixi
Azərbaycan SSR-də ilk siyasi dəyişikliklər
- Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Bolşevik istilası və Azərbaycan SSR-in yaradılması», səh. 109
- Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «“Müstəqil sovet Azərbaycanı” şüarının iflası», səh. 113
- Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Azərbaycan SSR XX əsrin 20–30-cu illərində», səh. 118
- Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Azərbaycan SSR İkinci dünya müharibəsi illərində», səh. 127
- Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Cənubi Azərbaycan XX əsrin 20–40-cı illərində», səh. 132
- Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Azərbaycan SSR XX əsrin 40-cı illərinin ortaları – 60-cı illərdə», səh. 136
- Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «İdarəçiliyin möhkəmləndirilməsi. 70–80-ci illərdə sosial-iqtisadi uğurlar», səh. 141
- Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «“Yenidənqurma” və “aşkarlıq” siyasətinin iflasa uğraması. Qarabağ münaqişəsinin başlanması», səh. 144
- Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Cənubi Azərbaycan İran İslam inqilabı illəri və ondan sonrakı dövrdə», səh. 152
- Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Azərbaycan mədəniyyəti XX əsrin 40–80-ci illərində», səh. 156
- Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Azərbaycan SSR-in yaradılması», səh. 108
- Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «“Müstəqil sovet Azərbaycanı” şüarının iflası», səh. 112
- Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Azərbaycan SSR-də həyata keçirilən iqtisadi, siyasi və mədəni tədbirlər», səh. 116
- Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Azərbaycan SSR İkinci dünya müharibəsi illərində», səh. 122
- Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Azərbaycan SSR 1940-cı illərin ortaları – 60-cı illərdə», səh. 130
- Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Azərbaycan SSR 1970–80-ci illərdə», səh. 134
- Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Yenidənqurma siyasəti. Qarabağ münaqişəsinin başlanması», səh. 138
- Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «İran İslam inqilabı və Cənubi Azərbaycan», səh. 142
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Verilən suallarda əsas diqqət sovet hakimiyyətinin qurulduğu illərə yönəlir. Səndən hadisəni uyğun ilə və onilliyə aid etmək, zaman sırasını düzəltmək, dövlət orqanlarının vəzifələrini ayırmaq və hadisənin nəticəsini müəyyənləşdirmək tələb olunur. Buna görə tarixi həmin vaxt baş verən dəyişikliklə birlikdə yadda saxla.
Qayda
- Aprel işğalı: 1920-ci ilin aprelində bolşevik müdaxiləsi Cümhuriyyətin süqutuna gətirdi. Azərbaycan SSR quruldu, Rusiya ölkə üzərində siyasi və iqtisadi nəzarətini bərpa etdi.
- İnqilab Komitəsi başlanğıcda ali qanunvericilik səlahiyyətini daşıyırdı. 28 aprel 1920-ci ildə hökumət təşkil edildi; Xalq Komissarları Sovetinə (XKS) rəhbərlik Nəriman Nərimanova tapşırıldı.
- Yerli idarəçilik: 1920-ci ildə kəndlərdə, nahiyələrdə və qəzalarda inqilab komitələri quruldu. Polis əvəzinə fəhlə-kəndli milisi təşkil olundu.
- Milliləşdirmə müəssisələrin dövlət mülkiyyətinə keçirilməsi idi. Neft sahəsində bunun hüquqi əsası 24 may 1920-ci il dekreti oldu. Yenidən təşkil olunan hərbi qüvvələr isə Rusiyanın Qızıl ordusundan asılı qaldı.
- İlk Konstitusiya 1921-ci ilin mayında qəbul edildi. RSFSR nümunəsinə əsaslanan bu sənəddə söz, vicdan və mətbuat azadlığı elan olunurdu. Konstitusiyanın qəbulu İnqilab Komitəsinin fəaliyyətinə son qoydu.
- MİK — Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi — 1921-ci il dəyişikliklərindən sonra ali qanunvericilik orqanı idi. XKS hökumət olaraq ali icra hakimiyyətini həyata keçirirdi; Nərimanov onun sədri vəzifəsində qaldı.
- Partiya hakimiyyəti: dövlət orqanlarının fəaliyyətini faktiki olaraq Kommunist Partiyası müəyyənləşdirirdi. Partiyada Birinci katib postu 1929-cu ildə yaradıldı; Mir Cəfər Bağırovun həmin posta gətirilməsi isə 1933-cü ilin sonuna aiddir.
- Formal müstəqillik respublikanın adındakı dövlətçiliklə gerçək asılılığı arasındakı fərqi ifadə edir. 1922-ci ildə Azərbaycan ZSFSR-ə daxil oldu və həmin federasiya vasitəsilə SSRİ-nin tərkibinə qatıldı.
Nümunələr
Neftin milliləşdirilməsi, Konstitusiyanın qəbulu və ZSFSR-ə daxilolmanı ardıcıllıqla göstər.
Həll: 1920 → 1921 → 1922. Əvvəl iqtisadi tədbir, sonra konstitusiya dəyişikliyi, ardınca federasiyaya qoşulma gəlir.
«1921-ci ildən MİK hökumətin icra funksiyasını yerinə yetirirdi» fikrini yoxla.
Həll: fikir yanlışdır. MİK qanunvericiliklə bağlı idi, hökumətin icra səlahiyyəti XKS-də idi.
Birinci katib postunun yaradılması ilə Bağırovun təyinatı eyni onillikdə baş veribmi?
Həll: xeyr. 1929-cu il 20-ci illərə, 1933-cü il isə 30-cu illərə daxildir.
Tipik səhv
MİK-in adındakı «İcraiyyə» sözünə görə onu ali icra orqanı sayma. Orqanın adını onun hüquqi vəzifəsi ilə yoxla. Həmçinin Konstitusiyada azadlıqların göstərilməsini onların gerçək həyatda tam təmin olunması kimi qəbul etmə: siyasi təqiblər və təkpartiyalı idarəçilik mövcud idi.