beta

← Geri

Tarix, Azərbaycan tarixi

Müstəqil Azərbaycanın əsas tarixləri: Bəyannamədən Şuşaya

Müstəqil Azərbaycanın əsas hadisələrini ilə və aya görə ayıracaq, iki tarix arasındakı hadisəni tapacaq və sənədi məzmunundan tanıyacaqsan.

Oxumaq 4 dəqiqə çəkir

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: masanın üstündə yazısız kartları bir sıra ilə düzən yeniyetmənin əlləri.

1991-ci ilin avqust–dekabr aylarında üç ayrı addım atıldı: avqustda Bəyannamə, oktyabrda Konstitusiya Aktı, dekabrda referendum. Üçü də müstəqilliklə bağlıdır, üçü də eyni ildədir. Bu üç hadisəni bir-birinə qarışdırma.

Sonra hadisələr bir-birinin ardınca gəlir. Cibindəki pulun adı olan manat 1992-ci ilin avqustunda dövriyyəyə daxil oldu. Şuşa 2020-ci ilin noyabrında azad edildi, yeddi ay sonra isə orada müttəfiqlik bəyannaməsi imzalandı. Tarixlərin arası bir neçə aydır, amma test sualı məhz bu fərqi soruşur.

Ona görə bu mövzunu əzbər siyahı kimi yox, xətt kimi qur. Hər hadisənin öz yeri olsun, onda heç biri yerindən oynamaz.

Niyə lazımdır

Bu mövzu sənə hazır bir zaman xətti verir. Ona görə də Xocalını, manatı və gerbi ayrı-ayrı yadda saxlamağa ehtiyac qalmır, hamısı bir-birinə görə yerini tapır. Xətt yerində olanda hadisənin nə vaxt olduğunu, ondan əvvəl və sonra nəyin gəldiyini dərhal deyə bilirsən.

İmtahanda bu, vaxt qazandırır. Variantlardan biri tarixi bir neçə ay sürüşdürürsə, xəttə baxan kimi onu görürsən. Müharibədən sonrakı illərin hadisələrini də bu xəttə əlavə etmək çətin olmur.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda hadisələri illərə ayırmaq, verilmiş iki tarix arasındakı hadisəni seçmək və sənədi məzmunundan tanımaq tələb olunur. Müstəqilliyin bərpasının mərhələlərini, dövlət rəmzlərinin təsdiqini və Şuşa ilə bağlı hadisələri fərqləndirməlisən. Tapşırıqda bir neçə doğru fikir və ya dövrə uyğun gəlməyən hadisə soruşula bilər.

Qayda

  • 1991-ci il: 5 fevralda respublikanın adından sovet dövrünə aid sözlər çıxarıldı, üçrəngli bayraq yenidən dövlət rəmzi oldu. 14 martda Naxçıvan SSRİ-ni saxlamaq məqsədli referenduma qatılmamaq qərarı verdi.
  • Bəyannamə 30 avqust 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpasını elan etdi. Sonra 3 sentyabrda Heydər Əliyev Naxçıvan parlamentinə sədr seçildi, 14 sentyabrda Kommunist Partiyası buraxıldığını bildirdi.
  • Konstitusiya Aktı 18 oktyabr 1991-ci ildə qəbul olundu və Üçüncü respublikanın başlanğıcını rəsmiləşdirdi. Müstəqillik həmin il 29 dekabr referendumunda xalq tərəfindən təsdiqləndi.
  • Akt dövlətin müstəqilliyini, unitar quruluşunu və dünyəviliyini müəyyənləşdirirdi. Hakimiyyətin mənbəyi xalq idi; Azərbaycandakı SSRİ əmlakı respublikaya məxsus sayılırdı. Unitar quruluş vahid dövlət quruluşudur, dünyəvilik isə dinin dövlətdən ayrılmasıdır.
  • 1992-ci il: Azərbaycan 2 martda BMT üzvü oldu; mayda himn təsdiqləndi, avqustda manat dövriyyəyə daxil oldu. Gerb isə 1993-cü ilin yanvarında təsdiqləndi.
  • Birinci müharibə: 1992-ci ilin fevralında Xocalı soyqırımı baş verdi, mayında Şuşa və Laçın işğal edildi. 1993-cü ildə Kəlbəcər və digər rayonlar işğala məruz qaldı. 1994-cü ilin mayında atəşkəs əldə olundu.
  • Vətən müharibəsi 27 sentyabr 2020-ci ildə başladı. Şuşa 8 noyabrda döyüşlə azad edildi. 10 noyabr bəyanatı Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının qaytarılmasını nəzərdə tuturdu.
  • Şuşa 2021-ci ildə ölkənin mədəniyyət paytaxtı statusunu aldı. Həmin ilin 15 iyununda burada imzalanmış bəyannamə Azərbaycan–Türkiyə müttəfiqliyinə aiddir. 2024-cü ildə İlham Əliyev prezident seçkisində Xankəndidə səs verdi.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Müstəqilliyin bərpası, milli pulun tətbiqi və beynəlxalq təşkilatlara üzvlük dövlətin təşəkkülündə ayrı mərhələlərdir. Eyni dövrə bağlı hadisələri eyni ildə baş vermiş sayma; hər birinin tarixini ayrıca yoxla.

Öyrənilməli qayda

Müstəqilliyin bərpa olunduğunun elan edilməsi ilə dövlətin hüquqi əsaslarının təsbit olunması fərqli mərhələlərdir. Respublika dövrünün başlanğıcını müəyyənləşdirərkən dövlətin statusunu hüquqi baxımdan rəsmiləşdirən sənədi əsas götür.

Öyrənilməli qayda

Müstəqilliyin ölkə daxilində hüquqi əsaslarının yaradılması və beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsi ayrı mərhələlərdir. Hadisənin müstəqilliklə bağlı olması onun mütləq müstəqilliyin bərpa edildiyi ilə aid olduğunu göstərmir.

Öyrənilməli qayda

Şəhərin mədəni statusu, orada imzalanan siyasi sənəd və azad edilmə şəraiti onun tarixinin ayrı cəhətləridir. Səciyyələndirmədə hər məlumatın həm tarixini, həm də məkanını yoxla; döyüşlə azad edilməni razılaşma üzrə geri qaytarılmadan fərqləndir.

Öyrənilməli qayda

Dövlətin hüquqi statusunu müəyyənləşdirən sənəd hakimiyyətin mənbəyini və mülkiyyət münasibətlərini də tənzimləyə bilər. Sənədi tanıyarkən adını, qəbul vaxtını və hüquqi müddəalarını bir-biri ilə tutuşdur.

Öyrənilməli qayda

Tarixi hadisə verilmiş aralığa yalnız başlanğıc hadisəsindən sonra və son hadisədən əvvəl baş verdikdə daxildir. Müstəqilliyin bərpası prosesindəki dəyişiklikləri ay və gün üzrə müqayisə et; dövlət rəmzinin ilk qəbulunu sonrakı bərpası ilə qarışdırma.

Öyrənilməli qayda

Qarabağ uğrunda birinci müharibənin əsas döyüşləri 1990-cı illərin əvvəllərinə, ikinci müharibə isə 2020-ci ilə aiddir. Hadisələri müharibələr üzrə ayırarkən başvermə vaxtını, hərbi nəticəsini və döyüşləri dayandıran razılaşmanı birlikdə nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

İki tarixi hadisənin arasındakı dövrü müəyyənləşdirərkən sərhəd hadisələrinin özləri həmin aralığa daxil edilmir. Müstəqilliyin bərpasına aparan hadisələri ardıcıllıqla yerləşdir, sonra verilmiş iki sənədin qəbul tarixləri arasında qalan hadisəni ayır.

Öyrənilməli qayda

Hüquqi sənədin müddəası dövlət quruluşunu, hüquqları və ya vəzifələri müəyyənləşdirən normadır. Siyasi mübarizə zamanı ayrıca orqanın verdiyi qərarı həmin sənədin müddəası saymaq üçün onun sənəddə təsbit olunması lazımdır.

Öyrənilməli qayda

Vətən müharibəsi 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük müharibədir; sonrakı hərbi və siyasi hadisələr ayrıca mərhələyə aiddir. Müharibədən sonrakı illəri ayırarkən hadisənin Qarabağla bağlılığını deyil, baş verdiyi ili əsas götür.

Hadisələri zaman xəttinə düz

Hadisələri yuxarı və aşağı çəkərək ən əvvəlkindən ən sonrakına doğru düz.

Nümunələr

1

Hadisələri sırala: manatın dövriyyəyə daxil olması, müstəqillik referendumu, gerbin təsdiqi.

Həllə bax

Həll: referendum — dekabr 1991; manat — avqust 1992; gerb — yanvar 1993. Ardıcıllığı hadisənin siyahıdakı yeri deyil, tarixi müəyyənləşdirir.

2

Sənəd SSRİ əmlakının respublikaya keçməsini və xalqın hakimiyyətini müəyyənləşdirir. Onun qəbulundan sonra 1991-ci ildə hansı ümumxalq səsverməsi keçirildi?

Həllə bax

Həll: sənəd Konstitusiya Aktıdır; ondan sonra dekabrda müstəqillik referendumu keçirildi.

3

Şuşadakı müttəfiqlik bəyannaməsi şəhərin azad edilməsindən əvvəl imzalanmışdımı?

Həllə bax

Həll: xeyr. Azad edilmə 2020-ci ilin noyabrına, imzalanma 2021-ci ilin iyununa aiddir.

4
Hansı hadisə müstəqillik haqqında Bəyannamənin elan edilməsi ilə Konstitusiya Aktının qəbulu arasında baş verib? A) Naxçıvanın SSRİ-ni saxlamaq məqsədli referenduma qatılmamaq qərarı; B) Kommunist Partiyasının buraxıldığını bildirməsi; C) müstəqillik referendumu; D) Azərbaycanın BMT üzvü olması.
Həllə bax
  1. Sərhədləri yaz: Bəyannamə 30 avqust 1991, Konstitusiya Aktı 18 oktyabr 1991. Aralıq bu iki tarixin arasıdır, sərhəd hadisələrinin özləri ona daxil deyil.
  2. Variantları yerləşdir: A — 14 mart 1991, Bəyannamədən əvvəldir.
  3. B — 14 sentyabr 1991, aralığın içindədir.
  4. C — 29 dekabr 1991, Aktdan sonradır. D — 2 mart 1992, bu da sonradır.

B) Kommunist Partiyasının buraxıldığını bildirməsi (14 sentyabr 1991).

Tipik səhv

Müstəqillik 18 oktyabr 1991-ci ildə referendumla təsdiqləndi.

18 oktyabr 1991-ci ildə Konstitusiya Aktı qəbul olundu, müstəqillik isə 29 dekabr referendumunda xalq tərəfindən təsdiqləndi.

Bəyannamə, Konstitusiya Aktı və referendum eyni hadisə deyil: avqust elan, oktyabr hüquqi rəsmiləşmə, dekabr isə xalqın təsdiqidir.

Eyni tələ daha iki yerdə var. Bayrağın 1991-ci ildə yenidən qəbulunu onun 1918-ci ildəki ilk təsdiqi ilə qarışdırma. Şuşanın azad edilməsini də noyabr bəyanatı əsasında qaytarılan rayonlarla eyniləşdirmə: Şuşa döyüşlə azad edildi, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın isə bəyanatla qaytarıldı.

Özünü yoxla

Azərbaycanın BMT üzvü olması ilə manatın dövriyyəyə daxil olması arasında hansı hadisə baş verdi?

Dövlətin unitar quruluşunu və dinin dövlətdən ayrılmasını müəyyənləşdirən sənədi seç.

Hansı hadisəni 2020-ci ilə aid etsən, zaman xəttində səhv etmiş olarsan?

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, II qrupMövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Digər mövzular

Bütün Tarix mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Dövlət müstəqilliyinin bərpası», səh. 161
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Birinci Qarabağ müharibəsi», səh. 165
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Xocalı soyqırımı», səh. 170
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Müstəqilliyin ilk addımları», səh. 174
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Milli qurtuluş», səh. 177
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Dövlət quruculuğu istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər», səh. 180
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «XX əsrin 90-cı illərində həyata keçirilən sosial-iqtisadi islahatlar», səh. 183
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Azərbaycan Respublikasının xarici siyasəti», səh. 187
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Yeni minillik – Yeni Lider», səh. 191
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Cəbhə xəttində toqquşmalar. 4 günlük müharibə», səh. 195
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Mədəniyyət», səh. 199
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Ərəfə», səh. 203
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Vətən müharibəsi», səh. 206
  • Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Qarabağda quruculuq. Böyük Qayıdışın ilk addımları», səh. 219
  • Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Dövlət müstəqilliyinin bərpası», səh. 150
  • Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Birinci Qarabağ müharibəsi», səh. 154
  • Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Qurtuluş hərəkatı», səh. 160
  • Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Dövlət quruculuğu tədbirləri. Sosial-iqtisadi islahatlar», səh. 164
  • Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Azərbaycan Respublikasının xarici siyasəti», səh. 168
  • Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Azərbaycan Respublikası yeni inkişaf yolunda», səh. 172
  • Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Cəbhə xəttində toqquşmalar. Dördgünlük müharibə», səh. 176
  • Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Xarici siyasətdə uğurlar», səh. 180
  • Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Vətən müharibəsi», səh. 184
  • Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Qarabağda quruculuq. Böyük qayıdışın ilk addımları», səh. 194