beta

← Geri

Tarix, Azərbaycan tarixi

Nadir şah və xanlıqlar dövrü: müqavilələri və tarixləri qarışdırma

Müqavilələri şərtinə və tərəfinə görə tanımağı, hadisələri düzgün ilə və onilliyə bağlamağı öyrənəcəksən.

Oxuma vaxtı: təxminən 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: taxta masanın üstündə qırmızı mumla möhürlənmiş köhnə perqament bükülüləri, lələk qələm və mürəkkəb qabı.

1732-ci ilin yanvarında, cəmi bir ayda iki müqavilə imzalandı. Biri Osmanlı ilə idi və Arazı sərhəd edirdi: İrəvan da, Gəncə də Osmanlıya keçirdi. O biri Rusiya ilə idi və Kürün cənubundakı Xəzəryanı torpaqları geri qaytarırdı.

Yəni eyni ay, eyni dövlət, amma tam əks nəticələr: biri torpaq itirir, o biri geri alır. İmtahan da elə bu yerdən tutur.

Üstəlik həmin illərdə hakimiyyət sürətlə əl dəyişir. Nadir 1732-ci ildə qəyyum kimi faktiki hakim olur, 1736-cı ildə şah seçilir, 1747-ci ildə öldürülür. Bir neçə il səhv salsan, bütün cavab başqa tərəfə gedir.

Niyə lazımdır

Bu mövzuda bilik tarixlərdən və tərəflərdən ibarətdir. Hansı müqavilənin kiminlə bağlandığını və hansı ərazilərin verildiyini və ya geri qaytarıldığını bilirsənsə, variantların çoxu dərhal düşür. Hadisəni «Nadirdən əvvəl» və «Nadirdən sonra» deyə yerləşdirə bilirsənsə, «bütün xanlıqlar» kimi ümumi fikirləri asanca yoxlayırsan.

Bundan sonra XIX əsrin müharibələrinə keçəndə də işinə yarayacaq: İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının sonrakı taleyi buradan başlayır.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda müqaviləni şərtinə görə tanımaq, iki razılaşmanın ortaq xüsusiyyətlərini seçmək və hadisəni düzgün onilliyə aid etmək tələb olunur. Həmçinin təsvirə əsasən xanlığı müəyyənləşdirir, İrəvanla Naxçıvanın yaranması və sonrakı taleyini müqayisə edirsən. Tarixi, müqavilənin tərəflərini və ərazi dəyişikliyini birlikdə öyrən.

Qayda

  • Peterburq müqaviləsi 1723-cü ildə imzalandı: Xəzəryanı mülklərin Rusiyaya verilməsi müqabilində əfqanlara qarşı yardım vəd edilirdi. İsmayıl bəyin imzaladığı sənədi II Təhmasib təsdiqləmədi.
  • İstanbul müqaviləsi ilə 1724-cü ildə Rusiya və Osmanlı Cənubi Qafqazı öz aralarında böldülər: Xəzərboyu hissə Rusiyaya, digər ərazilər Osmanlıya ayrıldı.
  • Kirmanşah sülhü 1732-ci ilin yanvarında Osmanlı ilə bağlandı. Araz sərhəd sayılır, İrəvan və Gəncə də daxil olmaqla bir sıra ərazilər Osmanlıya verilirdi.
  • Rəşt müqaviləsi həmin ilin yanvarında Rusiya ilə imzalandı; Kürün cənubundakı Xəzəryanı ərazilər geri alınırdı. Hər iki yanvar razılaşması II Təhmasibin avqustda devrilməsindən əvvələ aiddir.
  • Gəncə müqaviləsi 1735-ci ildə Rusiya ilə bağlandı; Terek çayından cənubda qalan Xəzəryanı mülklər qaytarılırdı. Rəşt və Gəncə razılaşmalarında qarşı tərəf Səfəvi dövləti idi.
  • Nadir şah 1732-ci ildə III Abbasın qəyyumu kimi faktiki hakim oldu, 1736-cı ildə Muğan qurultayında şah seçildi. Torpaq müsadirələri mərkəzi hakimiyyəti gücləndirməyə yönəlirdi; müharibə xərcləri və ağır vergilər üsyanları artırırdı.
  • Xanlıqlar mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi, iqtisadi əlaqələrin məhdudluğu və yerli hakimlərin müstəqillik istəyi şəraitində yarandı. Şəki xanlığı Hacı Çələbinin rəhbərliyi ilə 1743-cü ildə quruldu. Nadirin 1747-ci ildə öldürülməsi parçalanmanı sürətləndirdi.
  • Qubalı Fətəli xan şimal-şərqdəki Azərbaycan torpaqlarını bir hakimiyyət altında toplamağa çalışırdı. Bu siyasət siyasi pərakəndəliyin aradan qaldırılmasına yönəlmişdi.
  • Çuxursəəd bəylərbəyliyi vaxtilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının yarandığı əraziləri əhatə edirdi. Bu xanlıqlar 1827-ci ildə, ikinci Rusiya–Qacarlar müharibəsi zamanı tutuldu; Rusiyaya keçmələri 1828-ci il Türkmənçay sülhündə rəsmiləşdirildi.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Müqavilələrin ümumi cəhəti onların hər ikisinə aid olan xüsusiyyətdir; qaytarılan ərazilərin hüdudları fərqlənsə də, tərəflər və ərazi dəyişikliyinin istiqaməti eyni ola bilər. Rəşt və Gəncə razılaşmalarını bu iki meyarla müqayisə et.

Öyrənilməli qayda

Eyni ildə bağlanan müqavilələr fərqli dövlətlərlə və fərqli şərtlərlə imzalana bilər. Hakimiyyət dəyişikliyindən əvvəl bağlanmanı yoxlayarkən müqavilələrin aylarını hökmdarın taxtdan uzaqlaşdırıldığı ayla tutuşdur.

Öyrənilməli qayda

XVIII əsrin otuzuncu illəri 1730–1739-cu illəri əhatə edir. Müqavilənin imzalanması və hökmdarın dəyişməsi kimi hadisələri seçərkən hər birinin tarixini bu aralıqla müqayisə et.

Öyrənilməli qayda

Bir bəylərbəyiliyin ərazisində sonradan bir neçə xanlıq yarana bilər və onların siyasi tarixləri ayrıca müqayisə edilməlidir. Xanlıqların yaranmasını, hərbi yolla tutulmasını və müqavilə əsasında başqa dövlətə birləşdirilməsini ayrı hadisələr kimi qiymətləndir.

Öyrənilməli qayda

1732-ci il Kirmanşah sülhü Osmanlılara İrəvan, Gəncə və Şirvan da daxil olmaqla Arazdan şimaldakı əraziləri verirdi. Sərhəd şərtini bu ərazi bölgüsünə əsasən müəyyən et.

Öyrənilməli qayda

Hadisənin müəyyən dövrə aid olması onu avtomatik olaraq həmin dövrün hərbi rəhbərinin qərarı etmir. Nadirin fəaliyyətini seçərkən həm tarixi, həm də əmri verən və ya razılaşmanı bağlayan şəxsi yoxla.

Öyrənilməli qayda

Azyaşlı hökmdarın qəyyumu onun adından dövlət işlərini idarə edə bilər. Belə vəziyyətdə şah titulunu daşıyan şəxslə faktiki hakimiyyət sahibi fərqlənir.

Öyrənilməli qayda

Ərazi bütövlüyünün bərpası əvvəllər itirilmiş torpaqlarda dövlət hakimiyyətinin yenidən qurulmasıdır və buna həm hərbi, həm də diplomatik yolla nail olmaq mümkündür. Nəticəni qiymətləndirərkən ərazinin geri alınmasını onun başqa dövlətə güzəştə gedilməsindən fərqləndir.

Öyrənilməli qayda

Ərazinin ilhaqı onun başqa dövlətə qatılması, geri qaytarılması isə əvvəlki hakimiyyətə verilməsidir. Müqavilələrin oxşarlığını müəyyənləşdirərkən eyni ərazi adının çəkilməsinə deyil, tərəflərə və ərazinin kimdən kimə keçməsinə diqqət et.

Müqaviləni və tarixi tap

Hər sol bəndə uyğun gələni siyahıdan seç.

Nümunələr

1

Gəncə müqaviləsi bağlanarkən Nadir artıq şah idimi? Xeyr. Müqavilə 1735-ci ilə, onun şah seçilməsi isə 1736-cı ilə aiddir; həmin vaxt Səfəvi hakimiyyəti rəsmən davam edirdi.

2

«Bütün xanlıqlar Nadirin ölümündən sonra yaranıb» fikrini yoxla. Şəki xanlığı 1743-cü ildə, Nadirin ölümündən dörd il əvvəl qurulduğuna görə fikir yanlışdır.

3

İrəvanın tutulması ilə onun Rusiyaya keçməsinin müqavilədə təsdiqi eyni ildə baş verdimi? Xeyr: hərbi işğal 1827-ci ildə, hüquqi rəsmiləşdirmə isə 1828-ci ildə oldu.

Tipik səhv

1732-ci ildə Rəşt müqaviləsi ilə Araz sərhəd oldu, İrəvan və Gəncə Osmanlıya verildi.

Bu, Kirmanşah sülhünün şərtidir: Osmanlı və Araz. Rəşt müqaviləsi həmin il Rusiya ilə bağlandı və Kürün cənubundakı Xəzəryanı ərazilər geri alındı.

Eyni ildə bağlanan Rəşt və Kirmanşah müqavilələrinin tərəflərini qarışdırma. Yadda saxla: Kirmanşah — Osmanlı və Araz; Rəşt — Rusiya və Kür; Gəncə — Rusiya və Terek.

Ərazinin tutulması ilə müqavilə əsasında verilməsinin tarixini də ayrıca yoxla: İrəvan 1827-ci ildə tutuldu, Türkmənçay sülhü isə 1828-ci ildədir.

Özünü yoxla

Rəşt və Gəncə müqavilələrinin hər ikisinə aid olan xüsusiyyəti seç.

Hər iki hadisənin XVIII əsrin otuzuncu illərinə aid olduğu cütü seç.

Qubalı Fətəli xanın şimal-şərqdəki Azərbaycan torpaqlarını bir hakimiyyət altında toplamaq siyasətinin məqsədini seç.

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, II qrupMövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Digər mövzular

Bütün Tarix mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Azərbaycan torpaqlarının azad olunması uğrunda mübarizə. Nadir şah», səh. 157
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Quba xanlığının birləşdirmə siyasəti», səh. 163
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Şəki xanlığı. Car-Balakən camaatlığı», səh. 167
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Qarabağ xanlığı», səh. 171
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Naxçıvan və İrəvan xanlıqları», səh. 175
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Cənubi Azərbaycan xanlıqları», səh. 178
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Ağaməhəmməd şah Qacarın mərkəzləşdirmə siyasəti», səh. 182
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Xanlıqlar dövründə sosial-iqtisadi həyat», səh. 186
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Xanlıqlar dövründə mədəniyyət», səh. 190
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Azərbaycan torpaqlarının azad edilməsi», səh. 62
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Əfşar imperiyasının yaranması», səh. 67
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «XVIII əsrin 30—40-cı illərində üsyanlar», səh. 73
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Əfşar imperiyasının süqutu», səh. 78
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Azərbaycanda ilk müstəqil xanlıq», səh. 84
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Azərbaycanın cənub xanlıqları», səh. 89
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Quba xanlığı», səh. 93
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Şimal-şərqi Azərbaycan torpaqlarının birləşdirilməsi», səh. 97
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Qarabağ — bəylərbəyilikdən xanlığa», səh. 103
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Qərbi Azərbaycan xanlıqları», səh. 109
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «İkihakimiyyətli xanlıqlar», səh. 115
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Bakı, Lənkəran və Dərbənd xanlıqları», səh. 120
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Camaat, sultanlıqlar və məlikliklər», səh. 124
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Ağa Məhəmməd xan Qacarın birləşdirmə siyasəti», səh. 128
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda ictimai həyat», səh. 134
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «İqtisadi vəziyyət. Sənətkarlıq. Ticarət», səh. 140
  • Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «XVIII əsrdə və XIX əsrin əvvəlində Azərbaycan mədəniyyəti», səh. 184