Tarix, Azərbaycan tarixi

IX–XI əsrlərdə Azərbaycan dövlətləri

Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Şirvanşahlar dövləti. Dərbənd əmirliyi», səh. 57
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Saci, Salari və Rəvvadi dövlətləri», səh. 60
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Şəddadilər dövləti. Tiflis müsəlman əmirliyi», səh. 64
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Erkən orta əsrlərdə sosial-iqtisadi həyat», səh. 68
Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Azərbaycan dövlətçiliyinin dirçəlişi», səh. 28
Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «IX-XII yüzilliklərdə Azərbaycanda sosial-iqtisadi vəziyyət», səh. 56
Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Mədəniyyət», səh. 60

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda dövlətin adını ərazi, paytaxt və hökmdar haqqında ipuclarından müəyyənləşdirirsən. Xəritədə şəhəri tanımaq, paytaxt dəyişikliyini uyğun dövlətlə əlaqələndirmək, sülalələri və Səlcuqlarla münasibətləri fərqləndirmək tələb olunur. Tarixi hadisənin hansı hakimə və dövrə aid olduğunu da bilməlisən.

Qayda

Yaranma səbəbi: Xilafətin zəifləməsi və yerli feodalların güclənməsi Azərbaycanda müstəqil dövlətlərin meydana çıxmasına şərait yaratdı.
Şirvanşahlar Azərbaycanın şimal-şərqində yaranmışdı. 861-ci ildə Heysəm ibn Xalid müstəqillik elan etdi. İlk hakim sülalə Məzyədilər idi; Şamaxı paytaxt oldu və Yezidiyyə adı ilə də tanındı.
İdarəçilik: Şirvanda hökmdarlıq irsi idi; vəzir maliyyə və inzibati işlərlə məşğul olurdu. I Fəribürz 1066-cı ildə Səlcuq tabeliyini qəbul etdi. Daxili idarəçilik saxlanıldı, hökmdar məlik adlandırıldı.
Sülalələr: Məzyədiləri Kəsranilər, onları isə Dərbəndilər əvəz etdi. Kəsranilərin hakimiyyəti XI əsrin əvvəlində başladı və 1382-ci ildə bitdi. Cəlairilərlə qarşıdurma Kəsranilərə, Teymurilərlə ittifaq Dərbəndilərə aiddir. Paytaxt dəyişikliyi və slavyan hücumları həm Məzyədilər, həm də Kəsranilər dövründə olmuşdu.
Sacilər (898–941): dövləti Məhəmməd ibn Əbu Sac qurdu. Yusif Azərbaycan torpaqlarını birləşdirdi, 912-ci ildən xəlifəyə xərac ödəmədi. Paytaxt əvvəl Marağa, sonra Ərdəbil idi.
Salarilər (941–981): Mərzban ibn Məhəmməd Ərdəbili alaraq hakimiyyət qurdu, Azərbaycan torpaqlarını yenidən birləşdirdi. Onun Qanunnaməsi vergiləri tənzimləyirdi. 944–945-ci illərin Bərdə faciəsi bu dövlətin dövrünə düşür.
Rəvvadilər (981–1065): Əbülhica Salarilərin hakimiyyətinə son qoydu. Paytaxt Ərdəbildən Təbrizə keçirildi. Vəhsudan 1028-ci ildə 2000 oğuz ailəsini qəbul etdi; 1054-cü ildə Səlcuqlara tabe oldu. Dövlət 1065-ci ildə ləğv edildi.
Şəddadilər: 951-ci ildə Məhəmməd ibn Şəddadın yaratdığı dövlətin əsas mərkəzi sonralar Gəncə oldu. Əbüləsvar Şavur Səlcuqlarla razılaşaraq onlarla birgə hərbi fəaliyyət göstərirdi.
Dərbənd əmirliyi 869-cu ildə Haşim ibn Surakanın müstəqilləşməsi ilə yarandı. Haşimilər bu əmirliyi idarə edirdilər; Dərbənd şimaldan gələn hücumların qarşısının alınmasında mühüm məntəqə idi.

Nümunələr

912-ci ildə xəracın dayandırılması ilə 941-ci ildə Ərdəbildə hakimiyyətin dəyişməsi eyni dövlətə aiddirmi? Xeyr. Birinci hadisə Yusifin Sacilərinə, ikinci isə Salarilərin yaranmasına aiddir.

Xəritədə Gəncə və Təbriz göstərilib. Şavur və Vəhsudanı bu şəhərlərlə uyğunlaşdır. Şavur Şəddadilərin Gəncəsi, Vəhsudan Rəvvadilərin Təbrizi ilə əlaqəlidir.

Bir hökmdar daxili idarəçiliyi saxlayır, lakin Səlcuq sultanına xərac verir. Bu, tam müstəqillikdirmi? Xeyr, vassal asılılığıdır; I Fəribürzün 1066-cı ildəki vəziyyəti buna nümunədir.

Tipik səhv

Ərdəbil adını görəndə dərhal Salariləri seçmə: şəhər Sacilərin də paytaxtı olub. Dövlətin adını dəqiqləşdirmək üçün şəhəri tarix və hökmdarla birlikdə yoxla. Rəvvadilərin 1054-cü ildə tabe olması ilə 1065-ci ildə süqutunu da qarışdırma.