Tarix, Azərbaycan tarixi

İstiqlal yolu və Xalq Cümhuriyyəti

Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «İkinci rus inqilabı və onun Şimali Azərbaycana təsiri», səh. 74
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Bakı Sovetinin azərbaycanlılara qarşı soyqırımı siyasəti», səh. 78
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Şimali Azərbaycan istiqlal yolunda», səh. 82
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti», səh. 88
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Cənubi Azərbaycanda milli-demokratik hərəkat. Ş.M.Xiyabani», səh. 104
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Şimali Azərbaycan Fevral inqilabından sonra», səh. 74
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Bakı Sovetinin azərbaycanlılara qarşı soyqırımı siyasəti», səh. 82
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti», səh. 86
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Cənubi Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatı», səh. 104

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda hadisəni uyğun qurumla əlaqələndirir, siyasi proqramın müddəalarını seçir, mənbədən müqavilənin tərəflərini və imzalandığı şəhəri müəyyənləşdirirsən. Həmçinin hərbi qələbənin nəticələrini, müqavilənin məqsədini və beynəlxalq tanınmanın diplomatik əlaqələrə təsirini izah edirsən. Tarixləri səbəb və nəticələrlə birlikdə öyrən.

Qayda

Fevral inqilabı 1917-ci ildə çar hakimiyyətini devirdi. Martda Müvəqqəti hökumət Qafqaz canişinliyinin yerinə Xüsusi Cənubi Qafqaz Komitəsini yaratdı; Bakıda isə İTİK və Sovet paralel fəaliyyət göstərirdi.
Ərazi muxtariyyəti federativ Rusiya daxilində milli özünüidarəni nəzərdə tuturdu. Bu tələb 1917-ci ilin Bakı və Moskva müsəlman qurultaylarında müdafiə edildi.
Müsavat 1917-ci ilin iyununda Türk Ədəmi-mərkəziyyətlə birləşdi. Oktyabr qurultayının proqramı federasiya, ana dilinin rəsmiləşdirilməsi, kəndliyə əvəzsiz xüsusi torpaq mülkiyyəti və səkkizsaatlıq iş günü nəzərdə tuturdu.
Komissarlıq 1917-ci ilin noyabrında Tiflisdə formalaşdı. Dekabrda Osmanlı ilə Ərzincan barışığını bağladı, ordunun milliləşdirilməsini qərarlaşdırdı. Müsəlman korpusuna Əliağa Şıxlinski rəhbərlik edirdi.
Mart qırğınları 1918-ci ildə bolşevik və daşnak qüvvələrinin azərbaycanlılara qarşı zorakılığı idi. Bakı Soveti milli hərəkatı zəiflətməyə çalışırdı; “Evelina” gəmisindəki hərbçilərin tərk-silahı qarşıdurmaya bəhanə oldu.
İstiqlal Cənubi Qafqaz Seyminin parçalanmasından sonra elan edildi. Milli Şura 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə AXC-ni yaratdı. Şuranın sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, ilk hökumətin başçısı Fətəli xan Xoyski idi.
Batum müqaviləsi 4 iyun 1918-ci ildə AXC ilə Osmanlı arasında bağlandı. Müqavilə lazım gəldikdə Osmanlıdan hərbi kömək istəməyə əsas verirdi.
Bakının azadlığı 15 sentyabr 1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusunun qələbəsi ilə təmin edildi. İki gün sonra hökumət Bakıya yerləşdi; Cümhuriyyətin idarə etdiyi ərazi genişləndi.
Parlament 7 dekabr 1918-ci ildə işə başladı. Cümhuriyyət ordu quruculuğu, təhsil və diplomatiya sahələrində tədbirlər gördü.
De-fakto tanınma 11 yanvar 1920-ci ildə Antantanın Ali Şurasının qərarı ilə gerçəkləşdi. Bakıda xarici nümayəndəliklər artdı; parlament xaricdə Azərbaycan nümayəndəlikləri açmaq üçün qanun qəbul etdi.
AXC 28 aprel 1920-ci ildə sovet işğalı nəticəsində süqut etdi. Cənubda isə Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin 1920-ci il Təbriz hərəkatı demokratik hüquqlar uğrunda mübarizə aparırdı.

Nümunələr

Ərzincan barışığı və Batum müqaviləsi eyni qurumun fəaliyyətidirmi? Xeyr: birincisini Komissarlıq, ikincisini müstəqil AXC bağlamışdı.

“Federasiya daxilində özünüidarə” tələbi tam istiqlaldırmı? Xeyr. Muxtariyyət ümumi dövlət daxilində qalmağı, istiqlal isə ayrıca suveren dövlət qurmağı bildirir.

Parlamentin açılışı beynəlxalq tanınmadan əvvəl olmuşdumu? Bəli: parlament 1918-ci ilin dekabrında açıldı, Antantanın tanınma qərarı isə 1920-ci ilin yanvarına aiddir.

Tipik səhv

Komitə ilə Komissarlığı qarışdırma: birincisini Fevral inqilabından sonrakı martla, ikincisini Oktyabr çevrilişindən sonrakı noyabrla bağla. Proqramdakı vədi artıq həyata keçirilmiş tədbir kimi təqdim etmə.