Tarix, Azərbaycan tarixi

Şimali Azərbaycanın işğalı və Rusiya idarəçiliyi: illər və müqavilələr

İşğalın mərhələlərini, müqavilələri və Rusiya idarəçiliyinin dəyişikliklərini illəri ilə düzgün yerinə qoya biləcəksən.

Oxumaq 4 dəqiqə çəkir

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: təpələr və uzaqdakı dağlar arasından axan geniş çay.

Xəritəyə bax: Azərbaycanla İranın bugünkü sərhədinin böyük hissəsi Araz çayı boyunca keçir. Bu xətt təsadüfən çəkilməyib. Onun kökü XIX əsrin əvvəlində Rusiya ilə Qacarlar arasında bağlanan müqavilələrə gedib çıxır.

Problem ondadır ki, bu mövzuda hadisələr çox sıxdır. 1801-ci il manifestindən Türkmənçaya qədər otuz il belə keçmir, amma bu müddətə bir neçə yürüş, xanlıqların bir-bir tabe edilməsi və adları bir-birinə qarışan müqavilələr sığır.

Yaxşı xəbər: hamısını əzbərləmək lazım deyil. Ardıcıllığı və hər hadisənin hansı əraziyə aid olduğunu bilsən, qalanı öz yerinə oturur.

Niyə lazımdır

Bu mövzu sonrakı Azərbaycan tarixinin təməlidir. Komendant idarəsi, 1840-cı il islahatı, kəndli islahatı və Bakı neftinin yüksəlişi hamısı bu işğaldan sonra qurulan idarəçiliyin içində baş verib. Burada xronologiyanı tutsan, XIX əsrin qalan mövzuları daha asan gedir.

İmtahanda isə suallar çox vaxt bir ilin, bir ərazinin və ya bir müqavilənin tərəflərinin üstündə qurulur. Yanlış variantlar adətən doğruya çox oxşayır: il düz, ərazi səhv olur, ya da tərsinə. Ona görə hər faktı üç hissədə saxlamaq faydalıdır: nə vaxt, harada, nə ilə nəticələndi.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda hadisəni tarixi ilə uyğunlaşdırmalı, işğal mərhələlərini ardıcıllıqla düzməli və verilən dövrə aid olmayan faktı seçməlisən. Xüsusilə 1801-ci ildə birləşdirilən əraziləri, Car-Balakəndəki hadisələri və xanların etiraz səbəblərini fərqləndirmək lazımdır. Müqavilənin adını bilmək kifayət etmir: onun hansı dövlətlər arasında bağlandığını və nəyi dəyişdirdiyini də müəyyənləşdirməlisən.

Qayda

İşğalın səbəbləri: Rusiya regionun strateji mövqeyindən və sərvətlərindən yararlanmağa çalışırdı. Xanlıqların siyasi parçalanması və qarşılıqlı çəkişmələri müqaviməti zəiflədirdi.
1801-ci il: I Aleksandr sentyabr manifesti ilə Kartli-Kaxetiyanın daxili müstəqilliyinə son qoydu. Borçalı və Pəmbəklə yanaşı, Qazax və Şəmşəddil də imperiyaya qatıldı. Pəmbək məsələsi İrəvan xanının, Şəmşəddil məsələsi isə Gəncə xanının etirazına səbəb oldu.
Car-Balakən: 1803-cü ilin martında Qanıx sahilində rus ordusu üstün gəldi. Apreldə Tiflisdə bağlanan “Andlı öhdəlik” camaatlığı Rusiya himayəsinə saldı; qoşun yerləşdirilməsi, ipəklə xərac və girov göndərilməsi nəzərdə tutuldu.
Gəncə: 1804-cü ilin yanvarında işğal edildi, Cavad xan müdafiə zamanı öldürüldü. Qalanın itirilməsi Rusiyanın digər xanlıqlara hücum imkanlarını artırdı.
Kürəkçay müqaviləsi: 1805-ci il mayın 14-də Qarabağ xanı Rusiyanın himayəsini qəbul etdi. Həmin il Şəki və Şamaxı, 1806-cı ildə isə Bakı, Quba və Dərbənd Rusiyaya tabe edildi.
Sülh müqavilələri: 1804–1813-cü illərin Rusiya–Qacarlar müharibəsi Gülüstan sülhü ilə bitdi. İrəvan və Naxçıvan bu müqavilə ilə Rusiyaya keçmədi; onların ilhaqını 1826–1828-ci illər müharibəsindən sonrakı Türkmənçay sülhü rəsmiləşdirdi.
Komendant idarəsi: ləğv edilmiş xanlıqların yerində hərbi idarəçilik qurulurdu. 1840-cı il inzibati islahatı bu sistemi aradan qaldırdı; 1844-cü ildə Qafqaz canişinliyi yaradıldı.
Kəndli islahatı: 1870-ci il islahatı sahibkar kəndlilərinin şəxsi asılılığını ləğv etdi, lakin torpaq məsələsini onların xeyrinə tam həll etmədi.
Neft sənayesi: 1872-ci ildə iltizam sisteminin ləğvi sərmayə qoyuluşunu və hasilatın artmasını sürətləndirdi. Bakı iri sənaye mərkəzinə çevrildi, muzdlu fəhlələrin sayı artdı.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Rusiyanın Cənubi Qafqazda XIX əsrin əvvəlindəki genişlənməsi 1801-ci il manifesti və 1803-cü ildə Car-Balakənə yürüşlə bağlıdır. Hadisənin bu siyasətə aidliyini yoxlayarkən onun həm tarixini, həm də hansı ərazidə siyasi dəyişiklik yaratdığını nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Pəmbək üzərində İrəvan xanı, Şəmşəddil üzərində isə Gəncə xanı hakimiyyət iddiası irəli sürürdü. Xanların etirazını izah etmək üçün bu ərazi bağlılıqlarını 1801-ci ildə baş verən siyasi dəyişikliklə əlaqələndir.

Öyrənilməli qayda

1801-ci il manifesti ilə Kartli-Kaxetiyaya tabe olan Azərbaycan əraziləri də Rusiyaya birləşdirildi. Ərazinin bu ilhaqa daxil olub-olmadığını müəyyən etmək üçün onun əvvəlki siyasi tabeliyini nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

1801-ci il manifesti ilə 1803-cü ildə Car-Balakənə yürüş işğalın ayrı mərhələlərini göstərir. Hadisələrin ardıcıllığını müəyyənləşdirmək üçün əvvəl illəri, eyni ilə düşən hadisələrdə isə ayları müqayisə et.

Öyrənilməli qayda

Kartli-Kaxetiyanın daxili müstəqilliyinin ləğvi ona tabe Azərbaycan ərazilərinin də Rusiyaya qatılması ilə nəticələndi. Bu hadisəyə aidliyi müəyyənləşdirərkən ərazinin əvvəlki tabeliyini və Rusiyaya birləşdirilmə tarixini yoxla.

Hadisələri sıraya düz

Hadisələri yuxarı və aşağı çəkərək ən erkəndən ən gecəyə doğru düz, sonra yoxla.

Nümunələr

“İrəvan xanının 1801-ci ildəki etirazı Gəncənin tutulması ilə bağlı idi” fikrini yoxla. Yanlışdır: Gəncə 1804-cü ildə tutulmuşdu; etirazın səbəbi Pəmbəyin ilhaqı idi.

“Andlı öhdəlik”, Kürəkçay və Gülüstan müqavilələrini ardıcıllığa sal.

Həllə bax

Həll: 1803 → 1805 → 1813. Birinci Car-Balakənə, ikinci Qarabağa, üçüncü isə dövlətlərarası müharibənin nəticələrinə aiddir.

Naxçıvanın Rusiyaya keçməsini Gülüstanla əlaqələndirmək doğrudurmu? Xeyr. Bu nəticə 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsində təsbit olundu.

Tipik səhv

1805-ci ildə Kürəkçay müqaviləsi ilə Qarabağ xanlığı ləğv edildi.

1805-ci ildə Kürəkçay müqaviləsi ilə Qarabağ xanı Rusiyanın himayəsini qəbul etdi; xanlığın ləğvi ayrıca, başqa vaxtda baş verdi.

Ərazinin tabe edilməsini xanlığın ləğvi ilə eyniləşdirmə: bunlar ayrı vaxtlarda baş verə bilər. “Aid deyil” sualında tarixi, ərazini və nəticəni ayrıca yoxla.

Bir də Yassı sülhünü Xəzəryanı torpaqların ilhaqı ilə bağlama: həmin müqavilə Rusiya ilə Osmanlı arasındakı müharibəni yekunlaşdırmışdı.

Özünü yoxla

1801-ci il manifesti ilə Rusiyaya qatılan ərazilərə aid olmayan cütü seç.

Qoşun yerləşdirilməsi, ipəklə xərac verilməsi və girov göndərilməsi şərtlərinə əsasən sənədi müəyyən et.

1870-ci il kəndli islahatının nəticəsini düzgün göstərən fikri seç.

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını gör.

Mövzu üzrə sınaq, II qrup Mövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Digər mövzular

Bütün Tarix mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Rusiya tərəfindən Azərbaycanın şimal torpaqlarının işğalına başlanması», səh. 8
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Cənubi Qafqaz uğrunda Rusiya imperiyası və Qacarlar dövləti arasında müharibələr», səh. 12
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Rusiya imperiyasının müstəmləkə siyasəti», səh. 21
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «XIX əsrin 40-cı illərində keçirilən islahatlar», səh. 27
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Yeni sosial münasibətlərin meydana gəlməsi», səh. 31
Dərslik: Tarix, 11-ci sinif, «Şimali Azərbaycanın iqtisadi inkişaf xüsusiyyətləri», səh. 37
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Şimali Azərbaycanda müstəmləkə rejiminin yaradılması və möhkəmləndirilməsi», səh. 8
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Burjua islahatları», səh. 18
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Dünyanın neft mərkəzi – Bakı», səh. 22
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Sənayenin digər sahələri. Kənd təsərrüfatı», səh. 26
Dərslik: Tarix, 9-cu sinif, «Sənayenin vəziyyəti. Kənd təsərrüfatı», səh. 50
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Rusiyanın Azərbaycan torpaqlarının işğalına başlaması», səh. 146
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Car-Balakənin və Gəncə xanlığının Rusiya tərəfindən işğalı», səh. 151
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Qarabağ, Şəki və Şamaxı xanlıqlarının Rusiya tərəfindən işğalı», səh. 155
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Dərbənd, Bakı və Quba xanlıqlarının işğalı», səh. 159
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Gülüstan müqaviləsi», səh. 163
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Azərbaycanın şimal ərazilərində Rusiyanın müstəmləkə rejimi», səh. 169
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının işğalı», səh. 173
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Türkmənçay müqaviləsi», səh. 179