beta

← Geri

Tarix, Azərbaycan tarixi

Azərbaycanda Sasani və Xilafət dövrü: kim, nə vaxt, nə etdi

Bu yazıdan sonra hökmdarı əməlinə görə tanıyacaq, hadisəni öz əsrinə və onilliyinə yerləşdirəcək, Sasani vergilərini Xilafət vergilərindən ayıracaqsan.

Oxumaq üçün 4 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: yaşıl dağətəyi təpədə qədim şəhər divarının xarabalıqları.

Azərbaycan xəritəsinə bax: Qəbələ də, Bərdə də bu gün rayon adlarıdır. Bir vaxtlar isə hər ikisi Albaniyanın paytaxtı olub. Paytaxtı birindən o birinə konkret bir hökmdar köçürüb, imtahan da məhz onun adını soruşa bilər.

Bu mövzu altı əsrdən çox bir dövrü əhatə edir. 226-cı ildə Sasanilərin hakimiyyəti başlayır, 838-ci ildə Babək edam olunur. Arada hökmdarlar, məclislər, canişinlər, vergilər var. Adlar da bir-birinə çox oxşayır: Vaçe və Vaçaqan, xaraq və xərac.

Yaxşı xəbər də var: hər adın arxasında bir əsas əməl dayanır. Onu bilsən, səhv variantlar özləri gözə batır.

Niyə lazımdır

Bu dövr sonrakı mövzuların bünövrəsidir. IX əsrdə Xilafət zəiflədikcə Azərbaycan torpaqlarında Şirvanşahlar və Sacilər kimi dövlətlər yarandı. Onların necə yarandığını anlamaq üçün Xilafətin buranı necə idarə etdiyini bilməlisən.

Burada qazandığın vərdiş, yəni tarixi əvvəl əsrə, sonra əsrin yarısına, sonra onilliyə görə yoxlamaq, tarixin bütün testlərində işinə yarayacaq. 359-cu il IV əsrin ikinci yarısına, 313-cü il isə birinci yarısına aiddir. Bunu bir dəfə yaxşı öyrənsən, artıq heç vaxt qarışdırmayacaqsan.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda hökmdarı fəaliyyətinə görə tanımalı, hadisəni uyğun əsrə və idarəçilik dövrünə aid etməli, Sasani hakimiyyəti ilə Xilafətin siyasətini müqayisə etməlisən. Xüsusilə dini qərarları, paytaxt dəyişikliyini və inzibati islahatları bir-birindən ayırmaq tələb olunur.

Qayda

  • Feodal münasibətləri Azərbaycanda III əsrdən formalaşırdı; əvvəlcə torpaq üzərində dövlət mülkiyyəti üstün mövqedə idi.
  • Sasanilər 226–651-ci illərdə mövcud olmuşdur. Atropatena onların tərkibində Adurbadaqan adlanır, zərdüştiliyin mühüm mərkəzi sayılırdı.
  • Urnayr dövründə, 313-cü ildə xristianlıq Albaniyada dövlət dini oldu. O, Sasanilərlə birlikdə Romaya qarşı döyüşdü: Amiddə qələbə (359), Dziravda məğlubiyyət (371).
  • II Vaçe paytaxt kimi Qəbələni Bərdə ilə əvəz etdi; Sasanilərə qarşı 457–463-cü illərin mübarizəsinə rəhbərlik etdi.
  • III Mömin Vaçaqan 487-ci ildə hakimiyyətə gəldi. Onun çağırdığı Aquen məclisi (488) kilsəni gücləndirməklə dövlətin möhkəmlənməsinə xidmət edirdi.
  • Mərzban Sasani canişini idi. 510-cu ildən Albaniyada bu idarəçilik yenidən tətbiq edildi.
  • Azərbaycan kustu I Xosrovun VI əsrin ortalarındakı islahatı ilə bağlıdır; Albaniya və Cənubi Azərbaycan həmin Şimal canişinliyinə daxil idi.
  • Mehranilər Albaniyada 630-cu ildən böyük knyaz kimi hökm sürürdülər. Bu sülalədən Cavanşir (642–681) güclü qonşularla münasibətlərini dəyişən şəraitə uyğunlaşdırırdı.
  • Cavanşir 667 və 670-ci illərdə Müaviyə ilə danışıqlar apardı; Xilafətin tabeliyini qəbul etsə də, daxili idarəçilik sərbəstliyini saxladı. Albaniya bu hüququnu 705-ci ildə itirdi.
  • Torpaq vergisi Sasanilərdə xaraq, Xilafətdə xərac adlanırdı. Cizyə isə qeyri-müsəlmanlardan alınan can vergisi idi; torpağa görə tutulmurdu.
  • Ərəb dilinin rəsmi işlədilməsi və islamın yayılması Xilafət siyasətinə aid əlamətlərdir.
  • Babək 816-cı ildə xürrəmilərə rəhbərlik etməyə başladı. Xilafətə qarşı mübarizənin mərkəzi Bəzz qalası 837-ci ildə alındı; Babək 838-ci ildə edam edildi.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

III Mömin Vaçaqanın dini siyasəti alban kilsəsini gücləndirməklə dövlətin möhkəmlənməsinə xidmət edirdi. Onillikləri fərqləndirərkən hadisənin ümumi əsrini deyil, konkret tarixini əsas götür.

Öyrənilməli qayda

Urnayrın xristianlığı qəbul etməsi onun Sasanilərlə hərbi əməkdaşlığına mane olmamışdı. Hadisələri zaman baxımından ayırarkən əsrin ikinci yarısının 51-ci ildən başladığını nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Arşaki hökmdarı yerli sülaləni, mərzban isə Sasani şahının idarəçilik səlahiyyətini təmsil edirdi. Albaniyada 510-cu ildə başlayan idarəçilik mərhələsini ondan əvvəlki hökmdarların fəaliyyəti ilə qarışdırma.

Öyrənilməli qayda

Dinin dövlət səviyyəsində qəbul edilməsi ilə sonradan kilsə qaydalarının tənzimlənməsi ayrı hadisələrdir. Alban hökmdarlarının fəaliyyətini uyğunlaşdırarkən dini tədbirləri, hərbi ittifaqları və paytaxt dəyişikliklərini hər hökmdarın dövrünə görə ayır.

Öyrənilməli qayda

Torpaq vergisi əkin sahəsi ilə bağlı öhdəlikdir, can vergisi isə şəxsin üzərinə qoyulur. Vergi adlarını seçərkən həm bu fərqi, həm də adların hansı dövlətin idarəçiliyinə aid olduğunu nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Albaniyada Arşakilərin yerli hakimiyyəti fasilələrlə 510-cu ilədək davam etmişdi. Sülaləyə aid hadisəni seçərkən əvvəl onun tarixinin bu hakimiyyət dövrünə düşüb-düşmədiyini yoxla.

Öyrənilməli qayda

Mərzban idarəçiliyi ölkənin Sasani canişininə tabe edilməsi demək idi. Səbəbi nəticədən ayırarkən yerli hökmdarın səlahiyyətlərini itirməsini Sasanilərin siyasi nəzarətinin güclənməsi ilə əlaqələndir.

Öyrənilməli qayda

Urnayrın fəaliyyəti IV əsrə, Cavanşirin fəaliyyəti VII əsrə, Babəkin mübarizəsi isə IX əsrə aiddir. Şəxslə hadisəni uyğunlaşdırarkən əvvəl dövrü, sonra dini siyasət, diplomatiya və hərbi mübarizə ilə bağlı əlamətləri yoxla.

Kim nə etdi?

Hər sözün qarşısından uyğun cavabı seç, sonra yoxla.

Nümunələr

1

Aquen məclisi, mərzban idarəçiliyinin bərpası və Azərbaycan kustunun yaradılmasını zaman sırası ilə düz.

Həllə bax

Həll: 488 → 510 → VI əsrin ortaları. Deməli, əvvəl məclis, sonra idarəçilik dəyişikliyi, sonda inzibati islahat gəlir.

2

«Urnayrın Roma ilə döyüşləri IV əsrin birinci yarısında olmuşdur» fikrini yoxla.

Həllə bax

Həll: 359 və 371 ikinci yarıya düşür; birinci yarıya aid tarix 313-dür.

3

«Əkin sahəsinə görə yığılan ödəniş cizyədir» fikrini düzəlt.

Həllə bax

Həll: Xilafət dövründə bu, xəracdır; cizyəni müəyyənləşdirən əlamət onun can vergisi olmasıdır.

Tipik səhv

Aquen məclisini II Vaçe çağırmışdı.

Aquen məclisini (488) III Mömin Vaçaqan çağırmışdı. II Vaçe isə paytaxtı Qəbələdən Bərdəyə köçürmüş və 457–463-cü illərdə Sasanilərə qarşı üsyana rəhbərlik etmişdi.

II Vaçe ilə III Mömin Vaçaqanı qarışdırma: birini Bərdə və üsyanla, digərini Aquenlə əlaqələndir.

Tarixi seçərkən əvvəl əsri, sonra onun yarısını və onilliyini yoxla: 457–463 V əsrin ikinci yarısının əvvəlinə, 488 isə həmin əsrin sonuna düşür.

Özünü yoxla

Cavanşirin Xilafətin tabeliyini qəbul etməsindən hansı nəticəni çıxara bilərsən?

Babəkin xürrəmilərə rəhbərliyə başlamasını və Bəzz qalasının alınmasını əsrin yarısına görə necə qruplaşdırarsan?

Sasani dövrünün xaraq vergisi ilə Xilafət dövrünün xərac vergisini müqayisə edəndə hansı ortaq cəhəti görərsən?

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, II qrupMövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Digər mövzular

Bütün Tarix mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Azərbaycan Sasanilər dövründə», səh. 41
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Albaniya Mihranilər sülaləsi dövründə. Cavanşir», səh. 45
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Azərbaycanın Ərəb xilafətinin tərkibinə daxil olması», səh. 48
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Xilafətin Azərbaycandakı siyasəti», səh. 51
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Azadlıq hərəkatı. Babək», səh. 54
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Azərbaycan VII yüzillikdə», səh. 8
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Azərbaycan Xilafətin tərkibində», səh. 18
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Azərbaycanda feodal münasibətlərinin yaranması», səh. 122
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Azərbaycan Sasani imperiyası dövründə», səh. 128
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Sasanilər dövründə Albaniya və Atropatena», səh. 141