Tarix, Azərbaycan tarixi

Səfəvi dövləti və idarəçiliyi: döyüşlər, şahlar, vəzifələr

Səfəvi döyüşlərini və hadisələrini düzgün hökmdara və ilə bağlamağı, vəzifələri isə səlahiyyətinə görə ayırmağı öyrənəcəksən.

4 dəqiqəlik oxu

1501-ci ildə Təbrizdə yeni dövlət quruldu. Onun başında hələ çox gənc olan I İsmayıl dayanırdı. Sonrakı onilliklərdə bu dövlət böyük qələbələr də qazandı, ağır məğlubiyyətlər də gördü, hətta paytaxtını Təbrizdən Qəzvinə köçürdü.

Belə böyük dövləti bir nəfər tək idarə edə bilməzdi. Şahın yanında ordunu aparan, xəzinəyə baxan, vəqf əmlakını idarə edən adamlar vardı. Hər kəndin, hər şəhərin də öz başçısı vardı. İmtahan da məhz bu iki şeyi yoxlayır: nə vaxt nə baş verdi və kim nəyə cavabdeh idi.

Niyə lazımdır

Səfəvi dövrü sonrakı mövzuların bünövrəsidir: I Abbasın islahatları, Osmanlı ilə müharibələr, XVIII əsrin hadisələri hamısı bunun üzərində qurulur. Hökmdarların hakimiyyət illərini bilsən, tanımadığın hadisəni də düzgün şaha bağlayarsan. Bunun üçün onun tarixini hakimiyyət aralığı ilə tutuşdurmaq kifayətdir.

Vəzifələrdə isə adı əzbərləməkdənsə funksiyanı tutmaq daha asandır: biri maliyyəyə, biri orduya, biri vəqfə baxır. Funksiyanı bilsən, testdə «xəzinə» sözünü görən kimi vəziri seçəcəksən.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda hadisəni hökmdarla əlaqələndirir, döyüşün nəticəsini seçir, eyni ildə baş vermiş hadisələri müəyyənləşdirirsən. İdarəçilik suallarında isə vəzifənin adını onun səlahiyyəti ilə tutuşdurursan. Buna görə tarixləri təkcə əzbərləmək kifayət etmir: kimin kimə qarşı vuruşduğunu və qələbənin hansı dəyişikliyə gətirdiyini də bilməlisən.

Qayda

I İsmayıl dövründə əsas ardıcıllıq belədir: 1500 — Cəbani, Fərrux Yasarın məğlubiyyəti; 1501 — Bakının alınması, Şərurda Əlvənd üzərində qələbə və Təbrizdə Səfəvi dövlətinin qurulması; 1503 — Almabulaqda Sultan Muradın məğlubiyyəti.
Mərv qələbəsi 1510-cu ilə aiddir. Şeybani xanın məğlub olması ilə Səfəvilər Xorasanda hakimiyyətlərini Amudəryayadək genişləndirdilər.
Çaldıran döyüşündə, 1514-cü ildə Osmanlılar qalib gəldilər. Onların say üstünlüyü və odlu silahlardan istifadəsi nəticəyə təsir göstərdi.
I Təhmasib zamanı 1538-ci ildə Şirvanşahların dövləti ləğv olundu, Şirvan bəylərbəyilik şəklində idarə edilməyə başladı. Şəki isə 1551-ci ildə müstəqilliyini itirdi. Bu addımlar Azərbaycanın vahid hakimiyyət altında birləşməsini tamamladı.
Amasiya sülhü 1555-ci ildə bağlandı: Azərbaycan və Şərqi Gürcüstan Səfəvilərdə, Ərəb İraqı və Qərbi Gürcüstan Osmanlılarda qaldı. Sonra paytaxt Təbrizdən daha təhlükəsiz Qəzvinə keçirildi.
Hökmdar uyğunluğunda mədəni və iqtisadi tədbirləri də nəzərə al: 1544-cü ildə Şeyx Cüneyd məqbərəsinin tikilməsi I Təhmasibə, Ordubada vergi güzəşti I Abbasa, 1639-cu il Qəsri-Şirin sülhü Şah Səfiyə aiddir.
Şah həm dünyəvi, həm dini hakimiyyət daşıyırdı; bu, idarəçiliyin teokratik xüsusiyyəti idi.
Vəkil dini məsələlərdə də, dövlət işlərində də şahın tam səlahiyyətli müavini sayılırdı.
Vəzir mülki idarəçilik, maliyyə və xəzinə üçün cavabdeh idi.
Sədr vəqflərlə bağlı işləri və onların əmlakını idarə edirdi.
Əmir ül-üməra ordunun başçısı idi.
Ərazi idarəçiliyində bölgü belə idi: bəylərbəyi — bəylərbəyilik; naib — mahal; kəndxuda — kənd; kələntər — şəhər. Asayişə cavabdeh darğa kələntərin tabeliyində idi.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

Şeybanilərlə mübarizə Səfəvilərin şərq istiqamətində apardığı ərazi siyasətinə aid idi. Qələbənin nəticəsini müəyyənləşdirərkən həmin istiqamətdəki sərhəd dəyişikliyini inzibati qərarlardan və başqa rəqiblərlə münasibətlərdən ayır.

Öyrənilməli qayda

Vəqf dini və xeyriyyə məqsədləri üçün ayrılan əmlakdır; onun idarəsi dövlət xəzinəsinə nəzarətlə eyni səlahiyyət deyil. Səfəvi vəzifələrini müqayisə edərkən şahın müavinliyini, qoşun rəhbərliyini, maliyyəni və yerli idarəçiliyi ayrıca nəzərdən keçir.

Öyrənilməli qayda

I Təhmasibin hakimiyyət dövrü 1524–1576-cı illəri əhatə edir; hadisə həmin dövrə aid olmaq üçün bu zaman sərhədlərinə uyğun gəlməlidir. Abidəni dövrləşdirərkən adına tikildiyi şəxsin yaşadığı vaxtı deyil, tikintinin tarixini əsas götür.

Öyrənilməli qayda

Səfəvilərdə mahal kənddən daha böyük inzibati vahid idi, şəhər idarəçiliyi isə ayrıca təşkil olunurdu. Vəzifələri uyğunlaşdırarkən bu ərazi pillələrini, həmçinin şahın müavinliyi, hərbi rəhbərlik, xəzinə və vəqf idarəsi arasındakı səlahiyyət fərqlərini nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

I İsmayılın şah olduğu dövr 1501–1524-cü illərdir və onun yürüşləri dövlətin yaranması ilə genişlənməsi mərhələsinə daxildir. Hadisələri eyni hökmdarla əlaqələndirmək üçün hər birinin tarixini həmin hakimiyyət müddəti ilə tutuşdur.

Öyrənilməli qayda

Bir əraziyə yürüş etmək, onu tabe vəziyyətə salmaq və yerli sülalənin hakimiyyətini ləğv etmək müxtəlif siyasi nəticələrdir. İki Səfəvi hökmdarının ortaq fəaliyyətini müəyyənləşdirərkən fikrin hər ikisinə ayrıca uyğunluğunu yoxla, nəticələrin mütləq eyni olmasını tələb etmə.

Öyrənilməli qayda

Şirvanla Şəkinin yerli hakimiyyətlərinin ləğvi I Təhmasibin dövrünə, mərkəzi Ərdəbil olan Azərbaycan bəylərbəyliyinin təşkili isə I Abbasın dövrünə aiddir. Şəxsləri fəaliyyətləri ilə əlaqələndirərkən təyinatın ərazisini və dövrünü, qiyamla sülh danışıqlarının fərqini nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

İqtisadi islahat təsərrüfatın, mübadilənin və dövlət gəlirlərinin tənzimlənməsinə, hərbi islahat isə qoşunun təşkilinə və komandanlığın möhkəmlənməsinə yönəlir. I Abbasın tədbirlərini sahələrə ayırarkən hər addımın bilavasitə nəyi dəyişdirdiyini əsas götür.

Öyrənilməli qayda

Səfəvi hökmdarlarından I Təhmasib 1524–1576, Məhəmməd Xudabəndə 1578–1587, I Abbas isə 1587–1629-cu illərdə hakimiyyətdə olmuşdur. Hadisənin tarixini bu aralıqlarla müqayisə edərək hökmdarı müəyyənləşdir; döyüşün və ya paytaxtın adını təkbaşına meyar götürmə.

Kim nəyə cavabdeh idi?

Hər vəzifənin qarşısında onun işini seç. Əvvəlcə mərkəzi idarə, sonra ərazi idarəçiliyi.

Nümunələr

Almabulaq, Çaldıran və Mərvi zaman sırasına düz.

Həllə bax

Həll: 1503, 1510, 1514 tarixlərinə əsasən ardıcıllıq Almabulaq → Mərv → Çaldırandır.

«Cəbani qələbəsi ilə Şirvanşahlar dövləti ləğv edildi» fikrini yoxla.

Həllə bax

Həll: fikir yanlışdır. Cəbani 1500-cü ildə hökmdarın məğlubiyyəti ilə nəticələndi; dövlətin ləğvi isə 1538-ci ildə baş verdi.

Bir sənəd vəqf əmlakına, digəri xəzinəyə aiddir. Onları hansı vəzifələrlə əlaqələndirərsən?

Həllə bax

Həll: birincini sədrlə, ikincini vəzirlə; burada seçim sənədin mövzusuna əsaslanır.

Tipik səhv

1500-cü ildə Cəbanidə Fərrux Yasar məğlub oldu, deməli, Şirvanşahlar dövləti də elə həmin il ləğv edildi. Vəqf işlərinə isə vəzir baxırdı.

Cəbanidə hökmdar məğlub oldu, Şirvanşahlar dövləti isə 1538-ci ildə ləğv olundu. Vəqf işlərinə sədr, xəzinəyə vəzir baxırdı, vəkil isə şahın müavini idi.

Döyüşdə hökmdarın məğlubiyyətini dövlətin dərhal süqutu kimi qəbul etmə: Cəbani ilə ləğv arasında otuz səkkiz il var.

Vəkil, vəzir və sədr adlarını qarışdırmamaq üçün üç açar əlaqəni yadda saxla: müavinlik, xəzinə, vəqf.

Özünü yoxla

Hansı hadisə cütünü I Təhmasibin hakimiyyəti ilə əlaqələndirərsən?

Mərv qələbəsinin Səfəvilər üçün ərazi nəticəsini seç.

Səfəvi idarəçiliyinin teokratik xüsusiyyətini hansı faktla əsaslandırarsan?

Bu mövzunun sınağı

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, II qrup Mövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Digər mövzular

Bütün Tarix mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Səfəvilər dövlətinin yaranması və yüksəlişi», səh. 127
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Səfəvilər dövləti XVI əsrin son rübündə», səh. 134
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Səfəvilər dövləti Şah I Abbasın hakimiyyəti illərində», səh. 137
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Səfəvilər dövləti XVII əsrin ikinci yarısı — XVIII əsrin əvvəllərində», səh. 142
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişaf xüsusiyyətləri», səh. 147
Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Səfəvilər dövründə mədəniyyət», səh. 153
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Azərbaycan ərazilərinin Osmanlılar tərəfindən işğalı», səh. 10
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Şah I Abbasın islahatları», səh. 15
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Cəlalilər hərəkatı. Şah I Abbasın hərbi uğurları», səh. 20
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «XVI əsrin ikinci yarısı — XVII əsrdə sosial-iqtisadi və ictimai həyat», səh. 26
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Azərbaycan beynəlxalq ticarət əlaqələrində», səh. 31
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «XVII əsrdə Azərbaycan mədəniyyəti», səh. 35
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «XVIII əsrin əvvəllərində Azərbaycanda iqtisadi və siyasi vəziyyət», səh. 40
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Rusiyanın Xəzər dənizi hövzəsinə yürüşə hazırlaşması», səh. 45
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Azərbaycan torpaqlarının iki imperiya tərəfindən bölüşdürülməsi», səh. 50
Dərslik: Tarix, 8-ci sinif, «Azərbaycan torpaqları Rusiya və Osmanlı dövlətlərinin hakimiyyəti altında», səh. 56
Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Azərbaycanda Səfəvi sülaləsinin hakimiyyəti (1501-1736)», səh. 110
Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Səfəvi-Osmanlı münasibətləri», səh. 122
Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Dövlət idarəçiliyi və sosial-iqtisadi vəziyyət», səh. 130