beta

← Geri

Tarix, Azərbaycan tarixi

Səlcuqlar və Eldənizlər dövrü: kim, nə vaxt, nə etdi

Bu mövzunu oxuyandan sonra Səlcuq sultanlarını və Eldəniz atabəylərini ardıcıllıqla düzə, hadisəni öz hökmdarına bağlaya biləcəksən.

Oxumaq 4 dəqiqə çəkir

Bu mövzuda adlar adamı çaşdırır. Toğrul adlı iki hökmdar var: I Toğrul dövləti qurur, III Toğrul isə Qızıl Arslana məğlub olur. “Arslan” sözü də üç dəfə çıxır: Alp Arslan, Arslanşah və Qızıl Arslan. Üçü də ayrı adamdır.

Üstəlik, Eldənizlər sülaləsində yüz ilə çatmayan bir müddətdə beş hökmdar dəyişib. Paytaxtın Həmədana köçürülməsi Cahan Pəhləvanın, Həmədan uğrunda Xarəzmşahlar üzərində qələbə Əbu Bəkrin, dövlətin süqutu isə Özbəyin dövrünə düşür. Hamısını birdən əzbərləməyə çalışsan, başında hamısı bir-birinə qarışacaq.

Yaxşı xəbər də var: hər adı bir ilə, o ili də bir hadisəyə bağlasan, hamısı yerinə oturur. Aşağıdakı qaydalar elə bunu edir.

Niyə lazımdır

Bu dövrün tapşırıqlarında adətən iki hökmdar bir-birinə çox oxşayır, düzgün cavab da ancaq bir fərqə bağlı olur. Kimin sultan, kimin atabəy olduğunu, paytaxtın harada yerləşdiyini bilirsənsə, səhv variantları tez ayırırsan.

Bundan başqa, Səlcuqlar və Eldənizlər Şirvanşahlar mövzusu ilə də, İntibah mədəniyyəti ilə də kəsişir. Bu xronologiyanı bir dəfə yaxşı qursan, sonrakı mövzuları onun üstünə əlavə etmək asan olur.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda hadisənin təsvirindən hökmdarı tanımaq, tarixi onun hakimiyyət dövrü ilə uyğunlaşdırmaq və iki hökmdarın ortaq xüsusiyyətini seçmək tələb olunur. Həmçinin verilmiş dövrə aid olmayan hadisəni müəyyənləşdirirsən. Əsas diqqət Səlcuqların Azərbaycanı tabe etməsinə, Eldənizlərin yüksəlişinə və zəifləməsinə yönəlir.

Qayda

  • I Toğrul 1038–1063-cü illərdə hakimiyyətdə idi. 1038-ci ildə yaranan Səlcuq dövlətinin paytaxtı Nişapur oldu; 1040-cı ildə Mərv qurultayı yürüşlərin genişləndirilməsini qərarlaşdırdı; 1043-cü ildə paytaxt Reyə keçirildi.
  • Vəhsudan Rəvvadi hökmdarı idi və 1054-cü ildə Səlcuqlardan asılılığı qəbul etdi. Şəddadi Əbüləsvar Şavur isə onlarla razılaşaraq Bizansa qarşı birgə mübarizəyə qoşuldu.
  • I Fəribürz Qaratəkinin 1066-cı il hücumundan sonra Səlcuqlara tabe oldu və Şirvanşah titulunu itirdi. Bu hadisə Toğrulun deyil, Alp Arslanın dövrünə düşür. Toğrul və Alp Arslan sultan idilər, hər ikisi Bizansla mübarizə aparırdı.
  • Atabəy şahzadənin tərbiyəçisi və himayəçisi idi. Şəmsəddin Eldənizə 1136-cı ildə Arranın iqta verilməsi Eldənizlər dövlətinin başlanğıcı sayılır. İqta xidmət müqabilində verilən torpaq sahibliyi formasıdır.
  • Şəmsəddin Eldəniz 1136–1175-ci illərdə hakimiyyətdə oldu. 1160-cı ildə Arslanşahı sultan taxtına çıxarıb faktiki idarəçiliyi əlində cəmləşdirdi və “Böyük Atabəy” adlandı.
  • Cahan Pəhləvan dövründə (1175–1186) paytaxt Həmədana köçürüldü. Azərbaycanı idarə etmək Qızıl Arslana həvalə olundu; onun iqamətgahı Təbriz idi. Cahan Pəhləvan 50 minlik süvari qüvvə yaratdı.
  • Qızıl Arslan (1186–1191) 1190-cı ildə III Toğrula qalib gəldi, 1191-ci ildə xəlifənin razılığını alaraq sultan oldu. Həm o, həm Cahan Pəhləvan iqtaları tərəfdarlarına bölüşdürməklə hakimiyyətlərini gücləndirdilər; iqtisadi tərəqqiyə şərait yarandı.
  • Əbu Bəkr dövründə (1191–1210) daxili çəkişmələr gücləndi. Bununla belə, 1197-ci ildə Həmədan uğrunda Xarəzmşahlarla döyüşdə qalib gəldi.
  • Özbək dövründə (1210–1225) zəifləmə davam etdi. Daxili mübarizə və monqol hücumu müdafiəni sarsıtdı; 1225-ci ildə Cəlaləddin Təbrizi tutduqda dövlət süquta uğradı.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Vassal asılılığı yerli hakimin daha güclü hökmdarın ali hakimiyyətini tanımasıdır; xərac öhdəliyi bu münasibətin əlamətlərindəndir. Hökmdarların siyasi vəziyyətini müqayisə edərkən tabeliyi onların sülalə mənsubiyyəti və ərazi qazanmalarından ayır.

Öyrənilməli qayda

Səlcuqların qərbə yürüşlərində əsas rəqiblərdən biri Bizans idi; Azərbaycandakı dövlətlər isə müxtəlif vaxtlarda tabe edilmişdi. Hökmdarları müqayisə edərkən titul və davamlı xarici siyasət istiqamətini yalnız birinin dövründə baş vermiş hadisədən ayır.

Öyrənilməli qayda

I Toğrulun hakimiyyət dövrü 1038-ci ildən 1063-cü ilədək davam etmişdir. Hadisənin həmin dövrə aidliyini müəyyənləşdirmək üçün onun tarixini bu zaman sərhədləri ilə tutuşdur.

Öyrənilməli qayda

Cahan Pəhləvan 1175-ci ildən 1186-cı ilədək dövləti idarə etmiş, ardınca hakimiyyət qardaşına keçmişdir. Qızıl Arslanın ona tapşırılmış idarəçilik işlərini gördüyü mərhələni özünün hökmdar olduğu mərhələdən fərqləndir.

Öyrənilməli qayda

İqta bölgüsü sadiq əmirlərin dəstəyini qazanmaqla hökmdarın siyasi dayağını gücləndirə bilirdi; sabitlik təsərrüfatın inkişafına imkan açırdı. Hakimiyyət dövrlərini müqayisə edərkən bu siyasətin davamını yalnız bir hökmdara məxsus hərbi və siyasi hadisələrdən ayır.

Zaman xəttini qur

Hadisələr qarışıq verilib. Onları yuxarı və aşağı çəkərək ən erkəndən ən sonuncuya doğru düz.

Nümunələr

1

Reyin paytaxt olması ilə Şirvanın tabe edilməsini zaman sırasına düz.

Həllə bax

Həll: 1043 → 1066. Birincisi Toğrula, ikincisi Alp Arslana aiddir.

2

“Həmədan paytaxtdır, Təbrizdə isə hökmdarın qardaşı idarəçiliyi həyata keçirir” təsviri hansı atabəyin dövrüdür?

Həllə bax

Həll: Cahan Pəhləvanın; qardaşı Qızıl Arslan həmin vaxt hələ dövlətin başçısı deyildi.

3

“Dövlət zəifləyirdi, amma hökmdar Xarəzmşahları Həmədan uğrunda məğlub etdi” məlumatını kiminlə bağlayarsan?

Həllə bax

Həll: Əbu Bəkrlə, çünki qələbə 1197-ci ildə qazanılmışdı.

Tipik səhv

Vəhsudan və I Fəribürzün ortaq cəhəti: hər ikisi Şirvanşah titulunu itirdi.

Vəhsudan və I Fəribürzün ortaq cəhəti: hər ikisi Səlcuqlardan asılılığı qəbul etdi. Titulun itirilməsi isə yalnız Fəribürzə aiddir.

Bir hökmdara aid olan hadisəni ikisinin də ortaq cəhəti sayma. Əvvəlcə şəxsi, sonra tarixi yoxla.

Sual “aid deyil” deyirsə, bu tələbi ayrıca nəzərə al: sualda göstərilən hökmdara və ya dövrə aid olmayan variantı axtarırsan.

Özünü yoxla

I Toğrul və Alp Arslanın ortaq cəhətini seç.

Arranın Şəmsəddin Eldənizə iqta verilməsi nə demək idi?

Hansı hadisə Cahan Pəhləvanın hakimiyyət dövrünə aid deyil?

Bu mövzudan daha çox tapşırıq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et, hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, II qrupMövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Digər mövzular

Bütün Tarix mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Azərbaycan və Səlcuqlar», səh. 77
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Azərbaycan Atabəyləri (Eldənizlər) dövləti», səh. 81
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Şirvanşahlar XI—XIV əsrlərdə», səh. 85
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «İntibah mədəniyyəti», səh. 89
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Azərbaycan Böyük Səlcuq imperiyası dövründə», səh. 38
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Azərbaycanda Eldənizlər sülaləsinin hakimiyyəti», səh. 46
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Şirvanşahlar dövləti XII yüzillikdə», səh. 52