beta

← Geri

Tarix, Ümumi tarix

Orta əsrlərdə türk dövlətləri və Xilafət

  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Türk dövlətləri», səh. 36
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Ərəb xilafəti», səh. 46
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Mədəniyyət», səh. 62
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Böyük Səlcuq dövləti», səh. 68
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Osmanlı imperiyası», səh. 74
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Dehli sultanlığı», səh. 80
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Böyük Mongol imperiyası. Qızıl Ordu», səh. 84
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Teymuri dövləti», səh. 90
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Xalqların böyük köçü. Avropa Hun və Ağ Hun dövlətləri», səh. 10
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Göytürk və Uyğur xaqanlıqları», səh. 14
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Avar, Xəzər və Bulqar dövlətləri», səh. 20
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Sasani dövləti. Qafqaz», səh. 28
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Ərəb xilafəti», səh. 34
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Samani, Oğuz, Qaraxanlı, Qəznəli dövlətləri», səh. 40
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Mədəniyyət», səh. 58
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Böyük Səlcuq dövləti», səh. 62
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Böyük Monqol imperiyası. Qızıl Ordu (Orda). Moskva knyazlığı», səh. 68
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Dehli sultanlığı. Böyük Moğol dövləti», səh. 76
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Osmanlı imperiyası», səh. 80
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Teymuri dövləti», səh. 86
  • Dərslik: Tarix, 7-ci sinif, «Şərq xalqlarının mədəniyyəti», səh. 124

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda hadisəni hökmdar və ya sülalə ilə uyğunlaşdırır, tarixləri ardıcıllığa düzür, dövlətlərin süqutundakı ortaq səbəbi seçirsən. Əsrin hansı yarısından danışıldığını müəyyənləşdirmək də tələb olunur. Buna görə tarixi hadisənin iştirakçısı və nəticəsi ilə birlikdə yadda saxla.

Qayda

  • Attila 434-cü ildə Bleda ilə hakimiyyəti bölüşdü, 445-ci ildən təkbaşına hökmranlıq etdi. 451-ci ildəki Katalaun döyüşü qəti qalib müəyyənləşdirmədi; Attila 453-cü ildə öldü.
  • Göytürklər İslamdan əvvəl dövlət yaratmışdılar: Bumin 552-ci ildə xaqanlığın əsasını qoydu. Qutluq 682-ci ildə dövləti yenidən qurdu; 744-cü ildə üstünlük uyğurlara keçdi.
  • Xilafət tarixində ilk xəlifələr, Əməvilər və Abbasilər mərhələlərini ayır. Sasanilərin 651-ci ildə süqutu ilk xəlifələrin dövrünə düşür.
  • Əməvilər üçün Dəməşq paytaxtı, 711-ci ildə İspaniyaya keçid və 732-ci ildə Puatye məğlubiyyəti səciyyəvidir.
  • Abbasilər 750-ci ildə Əbu Müslümün dəstəyi ilə hakimiyyəti ələ aldılar. Bağdad bu sülalənin paytaxtı oldu; elm və ərəb ədəbiyyatı yüksəliş yaşadı.
  • Səlcuqlar 1040-cı ildə Dəndənəkanda Qəznəlilərə qalib gələrək dövlətlərini möhkəmləndirdilər. Alp Arslanın 1071-ci il Malazgird qələbəsi türklərin Anadoluda məskunlaşmasını sürətləndirdi.
  • Qızıl Ordu 1243-cü ildə Batı xan tərəfindən yaradıldı. İslam XIV əsrin ilk yarısında dövlət dini oldu. Teymur 1395-ci ildə Terek yaxınlığında Toxtamışı məğlub etdi; Əhməd xanın Moskvaya yürüşü 1480-ci ilə aiddir.
  • Qızıl Ordunun parçalanması Qazan və Həştərxan xanlıqlarının yaranmasına şərait yaratdı. Onların müstəqilliyini isə XVI əsrdə rus işğalları aradan qaldırdı.
  • I Səlim Səfəvilərə qarşı yürüş ərəfəsində Macarıstan və Venesiya ilə sülhə gəldi, dini çağırışlardan yararlandı. Çaldıranda 1514-cü il qələbəsində odlu silahlar mühüm rol oynadı; 1517-ci ildə Misiri aldı.
  • I Süleyman dövrünün hadisələri Moxaç qələbəsi (1526), Vyananın ilk mühasirəsi (1529) və Amasya sülhüdür (1555). XVII əsrin ikinci yarısında Köprülü Mehmet paşa islahatlar apardı.

Nümunələr

1

Göytürklərin bərpası, Dəndənəkan döyüşü və Abbasilərin hakimiyyətə gəlişini sırala.

Həll: 682, 1040 və 750 tarixlərini müqayisə et: əvvəl bərpa, sonra Abbasilərin hakimiyyəti, sonda Dəndənəkan gəlir.

2

Misirin fəthi ilə Vyananın ilk mühasirəsi eyni sultanın dövründədirmi?

Həll: Xeyr. Birincisi I Səlimə, ikincisi I Süleymana aiddir; tarixlər müvafiq olaraq 1517 və 1529-dur.

3

1395-ci ildəki Terek döyüşü hansı əsrin hansı yarısındadır?

Həll: XIV əsr 1301–1400-cü illərdir. 1395 bu əsrin ikinci yarısına düşür.

Tipik səhv

Bir dövlətin bütün uğurlarını eyni hökmdara aid etmək səhvdir. Özün üçün «hadisə — tarix — hökmdar» əlaqəsi qur. Dövlətin parçalanması ilə ondan yaranmış xanlıqların sonrakı süqutunu da qarışdırma.