Dünya müharibələri və sülh sistemi: barışıqdan Versala

Bitərəf dövlətin ərazisinə hücum onun toxunulmazlığına təminat vermiş ölkənin də müharibəyə qoşulmasına səbəb ola bilər. Belçikaya müdaxilənin diplomatik nəticəsini bu təminatla əlaqələndir.

Bir cəbhədə qazanılan döyüş digər cəbhədə də qələbə əldə edildiyini göstərmir; ayrıca sülh isə yalnız onu bağlayan tərəflər arasında müharibəni dayandırır. Almaniya ilə bağlı fikirləri qiymətləndirərkən döyüşün nəticəsini, müqavilənin tərəflərini və müharibəyə qoşulan ölkənin həmin vaxtkı müttəfiqlərini nəzərə al.

Müharibə zamanı dövlətlərin ərazi maraqları onların hansı ittifaqı seçməsinə təsir göstərirdi; əvvəlki ittifaq üzvlüyü sonrakı hərbi mövqeyi həmişə müəyyən etmirdi. İki ölkənin addımını müqayisə edərkən qoşulma tarixindən əlavə, hansı tərəflə birlikdə vuruşduğunu əsas götür.

Beynəlxalq müqavilə ilə verilmiş təhlükəsizlik təminatı başqa ölkəyə hücumu təminatçı dövlətin də müharibəyə giriş səbəbinə çevirə bilər. Təminatı verən dövləti müəyyənləşdirərək onun müdaxiləni həyata keçirən ölkəyə münasibətdə atdığı addımı seç.

Sülh konfransı müharibədən sonrakı münasibətləri və müqavilə şərtlərini müzakirə edən dövlət nümayəndələrinin toplantısıdır. Mənbədəki vaxtı, iştirakçıları və məqsədi birlikdə nəzərə alaraq toplantının adını müəyyənləşdir.

Separat sülh müttəfiqlərin hamısının iştirakı olmadan qarşı tərəflə ayrıca razılaşaraq müharibədən çıxmaqdır. Belə addımın keçmiş müttəfiqlərlə münasibətlərə və sonrakı sülh danışıqlarında iştiraka təsirini nəzərə al.

Müharibədən sonrakı nizamlama həm dövlətlərin əməkdaşlığı üçün təşkilat qurulmasını, həm də alınmış ərazilərin idarə edilməsini əhatə edirdi. Ərazilərin beynəlxalq nəzarət altında başqa dövlətin himayəsinə verilməsi ilə bu münasibətləri tənzimləyən təşkilatın yaradılmasını ayrı nəticələr kimi nəzərdən keçir.

Sülh müqaviləsinin ərazi şərtləri torpağın başqa dövlətə keçməsini, müvəqqəti beynəlxalq idarəçiliyi və dövlətlərin birləşməsinə qadağanı əhatə edə bilər. Mənbədəki bu şərtləri birlikdə nəzərə alaraq sənədi müəyyənləşdir.

Xarici münaqişələrdən kənarda qalmaq istəyən dövlət üçün kollektiv təhlükəsizlik təşkilatına üzvlük əlavə öhdəliklər yarada bilər. Senatın qərarını izah edərkən ənənəvi siyasət xəttini və üzvlüyün qərarvermə sərbəstliyinə təsirini əlaqələndir.

Sülh sənədindəki hərbi məhdudiyyətlər məğlub dövlətin yenidən silahlı qarşıdurmaya başlaması imkanını azaltmağa yönəlirdi. Şərtləri seçərkən ərazi bölgüsünü və pul ödənişlərini hərbi qüvvələrin təşkili, miqyası və yerləşdirilməsi ilə bağlı tədbirlərdən ayır.

İki cəbhəli müharibədə dövlət eyni vaxtda ayrı istiqamətlərdə döyüşür və qüvvələrini bölməli olur. Mənbədəki döyüşlərin vaxtını Şliffen planının uğursuzluğu ilə əlaqələndirərək müharibəni müəyyən et.

Bitərəflik dövlətin müharibə edən tərəflərə qoşulmamasını bildirir; onun ərazisinə hücum bu statusu pozur. Müharibəyə qoşulmanın diplomatik səbəbini izah edərkən işğal hadisəsi ilə əvvəlcədən verilmiş beynəlxalq təminat arasındakı əlaqəni göstər.

Uzun müharibə borclanmanı artıraraq dövlətlərin maliyyə çəkisini dəyişə, çoxmillətli imperiyalarda isə ayrılma hərəkatlarını gücləndirə bilər. Maliyyə üstünlüyündəki dəyişikliyi dövlətin ərazi və siyasi bütövlüyünə aid nəticədən ayır.

Sülh konfransı müharibədən sonrakı münasibətləri nizamlamaq və müqavilə şərtlərini hazırlamaq üçün keçirilən dövlətlərarası toplantıdır. Toplantını tanımaq üçün tarixini, iştirakçılarını və qərarlarını birlikdə nəzərə al; ayrıca müqavilənin adı ilə konfransın adını fərqləndir.

Separat sülh ittifaqdakı bir dövlətin digər müttəfiqlərin razılığı olmadan qarşı tərəflə ayrıca sülh bağlamasıdır. Müharibə zamanı müttəfiqlik əlaqələrini pozan diplomatik addımlar sonrakı sülh danışıqlarında iştirak imkanına təsir göstərə bilər.

Müharibədən sonrakı nizamlama Avropa sərhədləri ilə yanaşı, Asiyada dövlətlərin hüquqlarını və dənizlərdə qüvvə nisbətini də əhatə edirdi. Konfransı müəyyənləşdirərkən Sakit okeandakı mülklər və Çinin statusu barədə qərarların eyni diplomatik toplantıya aid olduğunu nəzərə al.

Rəqib donanmalara eyni silahlanma həddinin qoyulması əvvəl təkbaşına üstün olan dövlətin bu mövqeyi bölüşməsinə gətirir. Donanmasına daha aşağı hədd müəyyənləşdirilən dövlətin isə rəqiblərinə nisbətən dənizdə hərbi fəaliyyət və təsir imkanları məhdudlaşır.