Tarix, Ümumi tarix
Antik dünyanın dövlətləri: Yunanıstandan Romaya qədər
Afina, Sparta, Makedoniya və Romanı idarəçilik əlamətlərinə görə ayırmağı, döyüşləri düzgün sıraya düzməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq: 4 dəqiqə
Gündəlik həyatda işlətdiyin bəzi sözlər antik dünyadan gəlir. «Demokratiya» yunanca «xalq» və «hakimiyyət» mənasını verən iki sözdən yaranıb. «Respublika» latınca «res publica», yəni «ümumi iş» deməkdir. Bu gün də bir çox ölkədə parlamentin bir palatası Senat adlanır.
Marafon qaçışının adı da təsadüfi deyil. O, yunanların Əhəməni ordusu ilə döyüşdüyü Marafonun adını daşıyır.
Bu mövzuda idarəçilik xüsusiyyətlərinə və hadisələrin ardıcıllığına diqqət yetir: kim seçilirdi, kim kənarda qalırdı və hansı döyüş daha əvvəl olub. Bunları qarışdırmamaq üçün bir neçə dəqiq fakt bəs edir.
Niyə lazımdır
Bu mövzu tarixə tarixlərin siyahısı kimi yox, səbəb və nəticə zənciri kimi baxmağı öyrədir. Eramızdan əvvəlki illərdə rəqəm nə qədər böyükdürsə, hadisə bir o qədər qədimdir. Bunu bir dəfə başa düşsən, sıralama sualları sənin üçün sadə hesaba çevrilir.
Testdə yanlış variantlar çox vaxt yarıdoğru olur, məsələn «Afina demokratiyası bütün sakinlərə hüquq verirdi». Hər variantda üç şeyi yoxla: kim, nə vaxt və hansı şərtlə. Belə tələlərin çoxu elə buradaca açılır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda sivilizasiyaların dağılma səbəblərini ayırd edir, döyüşləri zaman sırasına düzür, idarəçilik əlamətlərindən dövləti müəyyənləşdirirsən. Həmçinin siyasi qarşıdurmaların səbəblərini izah etmək, Makedoniya ilə Romanın fəthlərində oxşar və fərqli cəhətləri seçmək tələb olunur. Hadisənin adını bilməklə yanaşı, onun səbəbini və nəticəsini də əlaqələndirməlisən.
Qayda
- Krit sivilizasiyasının süqutu e.ə. II minilliyin ortalarındakı vulkan hadisəsi ilə əlaqələndirilir. Mikena isə həmin minilliyin sonunda dorilərin hücumu nəticəsində dağıldı.
- Polis müstəqil şəhər-dövlətdir. Dağlıq relyef Yunanıstanın siyasi parçalanmasına şərait yaradırdı. Əhali artımı və əkin torpaqlarının çatışmazlığı yunanları dəniz sahillərində koloniyalar qurmağa sövq edirdi; ticarət də bu prosesi gücləndirirdi.
- Solon e.ə. 594-cü ildə borcları ləğv etdi və borca görə əsarətə düşmüş afinalıları azadlığa çıxardı. Vəzifələrə seçilmək imkanları yenə əmlakdan asılı qaldı.
- Perikl dövründə vəzifələr üçün ödəniş yoxsul vətəndaşların idarəçilikdə iştirakını asanlaşdırdı. Afina demokratiyası qadınlara, qullara və yadellilərə siyasi hüquqlar vermirdi.
- Sparta oliqarxiya idi: hakimiyyət dar bir təbəqədə cəmlənirdi. İki hökmdar və Ağsaqqallar şurası idarəçilikdə mühüm yer tuturdu. Spartalılar torpaq ehtiyacını qonşu əraziləri tutmaqla ödəyirdilər.
- Yunan-Əhəməni müharibələri zamanı döyüş sırası belədir: Marafon — e.ə. 490; Fermopil, sonra Salamin — e.ə. 480; Plateya — e.ə. 479. Yunanların yekun qələbəsi hər döyüşdə qalib gəlmələri demək deyil.
- II Filipp e.ə. 338-ci ildə Xeroneyada yunanları məğlub etdi. İsgəndərin e.ə. 331-ci ildə Qavqameladakı qələbəsi Əhəməni dövlətinin süqutuna yol açdı. Onun fəthləri yunan və Şərq mədəniyyətlərinin qarşılıqlı təsirini artırdı.
- Roma tarixində padşahlığı respublika, respublikanı imperiya əvəzlədi. E.ə. 509-cu ildə qurulan respublikada iki konsul birillik müddətə seçilirdi; Senat böyük nüfuza malik idi. Sezarın təkhakimiyyətliliyi respublika tərəfdarlarının müqavimətini doğurdu və o, e.ə. 44-cü ildə öldürüldü.
- Fəthlər müqayisə edilərkən Yunanıstan və Misir həm Makedoniyanın, həm Romanın hakimiyyətinə daxil olmuş ərazilər kimi seçilir. Hindistan yürüşü İsgəndərə, Karfagenlə Pun müharibələri Romaya aiddir.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Roma respublikasında seçkili vəzifələr və Senat idarəçilikdə iştirak edirdi; daimi təkhakimiyyətlilik bu quruluşla ziddiyyət təşkil edirdi. Sezara qarşı siyasi mübarizəni qiymətləndirərkən hakimiyyətin bir şəxsdə cəmlənməsinin respublika tərəfdarlarını niyə narazı saldığını nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Miladdan əvvəl baş vermiş hadisələrdə il sayı böyük olan hadisə daha əvvələ düşür, eyni ilin hadisələri isə öz gedişinə görə sıralanır. Yunan–Əhəməni müharibələrində Salamin qələbəsindən əvvəl yunanların şimaldan gələn ordunu quru keçidində dayandırmaq cəhdini nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Oliqarxiyada siyasi hakimiyyət məhdud bir qrupun əlində olur; vətəndaş yığıncağının mövcudluğu özlüyündə demokratiya demək deyil. Hərbi quruluşa malik polisin torpaq siyasətini qiymətləndirərkən qonşuları tabe etməklə uzaqda məskən salmağın fərqini nəzərə al.
Öyrənilməli qayda
Makedoniya və Roma fəthləri müxtəlif dövrlərdə Aralıq dənizinin şərqinə yayılmışdı. İşğal siyasətində ortaq cəhəti tapmaq üçün hər iki dövlətin hakimiyyətinə keçmiş əraziləri müqayisə et.
Zaman sırasına düz
Hadisələri ən qədimdən başlayaraq düz. Unutma: eramızdan əvvəl rəqəm böyükdürsə, hadisə daha əvvəldir.
Nümunələr
Solon bütün yoxsul vətəndaşlara vəzifəyə seçilmək imkanı yaratmışdımı? Xeyr. Borc əsarətindən azad olunmaq siyasi imkanların tam bərabərləşməsi deyildi; əmlak şərti qalırdı.
Qavqamela və Xeroneya döyüşlərindən hansı əvvəldir? Xeroneya. Eramızdan əvvəlki tarixlərdə 338-ci il 331-ci ildən daha erkəndir; aralarında yeddi il var.
Bir dövlətin başçıları hər il yenidən seçilən iki konsuldur. Bu, Sparta ola bilərmi? Xeyr. Konsullar Roma Respublikasını göstərir; Spartanın iki başçısı hökmdar idi.
Tipik səhv
Spartanın da, Roma Respublikasının da iki başçısı vardı, deməli idarəetmə forması eyni idi. Krit də, Mikena da dorilərin hücumu ilə dağıldı.
Spartanı iki hökmdar idarə edirdi, Roma Respublikasında isə iki konsul birillik müddətə seçilirdi. Kritin süqutu vulkan hadisəsi ilə, Mikenanın süqutu isə dorilərin hücumu ilə əlaqələndirilir.
İki rəhbərin olmasını eyni idarəetmə forması sayma. Onların titulunu və seçilmə qaydasını yoxla.
Kritin təbii fəlakətlə, Mikenanın isə tayfa hücumu ilə süqutunu ayrı yadda saxla.
Özünü yoxla
Perikl dövründə vəzifələr üçün ödənişin nəticəsini seç.
Vəzifələr üçün ödəniş yoxsul vətəndaşların idarəçilikdə iştirakını asanlaşdırdı, lakin qadınlara, qullara və yadellilərə siyasi hüquqlar verilmədi. Borc əsarətindən azad edilmə isə Solonun islahatlarına aiddir.
Sezarın respublika tərəfdarlarının müqaviməti ilə üzləşməsinin səbəbini seç.
Respublikada seçkili vəzifələr və Senat idarəçilikdə iştirak edirdi. Sezarın təkhakimiyyətliliyi bu quruluşla ziddiyyət təşkil etdiyi üçün respublika tərəfdarlarının müqavimətini doğurdu.
Həm Makedoniyanın, həm də Romanın hakimiyyətinə daxil olmuş ərazilər cütünü seç.
Yunanıstan və Misir müxtəlif dövrlərdə hər iki dövlətin hakimiyyətinə daxil olmuşdu. Hindistan yürüşü İsgəndərə, Karfagenlə Pun müharibələri isə Romaya aiddir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Mövzu üzrə sınaq, II qrupMövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)
Digər mövzular
Bütün Tarix mövzuları- TarixDünya müharibələri və sülh sistemiİmtahanda hadisənin təsvirindən dövləti və onun qərarının səbəbini müəyyənləşdirirsən.
- TarixOrta əsrlərdə Avropaİmtahanda hadisələri əsrlərə ayırır, zaman sırasına düzür, hökmdarları fəaliyyətləri ilə əlaqələndirirsən.
- TarixOrta əsrlərdə türk dövlətləri və Xilafətİmtahanda hadisəni hökmdar və ya sülalə ilə uyğunlaşdırır, tarixləri ardıcıllığa düzür, dövlətlərin…
- TarixQədim Şərq dövlətləriBu mövzuda hökmdarı gördüyü işlə uyğunlaşdırmalı, hadisənin nəticəsini seçməli və tarixin hansı əsrə…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Qədim Yunanıstan, Makedoniya və Roma», səh. 30
- Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Avropa mədəniyyətinin beşiyi», səh. 96
- Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «İlk Respublika yaradanlar», səh. 116