beta

← Geri

Tarix, Ümumi tarix

Qədim Şərq dövlətləri: fironlar, Hammurapi və hunlar

Hökmdarı gördüyü işlə tanımağı, eradan əvvəlki ili düzgün əsrə yerləşdirməyi və mədəni nailiyyəti öz ölkəsinə bağlamağı öyrənəcəksən.

Oxumaq 4 dəqiqə çəkir

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: taxta masanın üstündə şahmat taxtası, fiqurlar və yanında qatlanmış ipək parça.

Telefonda şahmat oynayanda, ipək parçaya toxunanda, ya da kiminsə «qanun hamı üçün yazılmalıdır» dediyini eşidəndə qədim Şərqin izinə rast gəlirsən. Şahmatın vətəni Hindistan, ipəyin vətəni Çin sayılır. Yazılı qanunlar isə Şumerdən başlayır.

Amma bu mövzuda insanı ən çox çaşdıran şey təqvimdir. Bu gün illər irəlilədikcə ədəd böyüyür, eradan əvvəl isə əksinə olur: e.ə. 209-cu ildən sonra e.ə. 200-cü il gəlir. Bu, eramızın başlanğıcına doğru gedən geri sayıma bənzəyir.

Bir də adlar var. Suriya iki fərqli fironun hekayəsində çıxır və onları qarışdırmaq çox asandır. Aşağıdakı qaydalar kimin nə etdiyini yerbəyer edir.

Niyə lazımdır

Burada iki vərdiş qazanırsan: eradan əvvəlki tarixi əsrə bölmək və hökmdarı öz əməli ilə tanımaq. Hər ikisi qədim dünyanın sonrakı mövzularında, yunanlarda da, romalılarda da lazım olacaq.

İmtahanda yanlış variantlar çox vaxt düzgün cavaba çox oxşayır: ölkə düzdür, firon səhvdir, ya da hadisə düzdür, əsr bir vahid sürüşüb. Hər hissəni ayrıca yoxlayan şagird belə tələyə düşmür.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Bu mövzuda hökmdarı gördüyü işlə uyğunlaşdırmalı, hadisənin nəticəsini seçməli və tarixin hansı əsrə düşdüyünü müəyyənləşdirməlisən. Verilən suallarda Misirin birləşməsi, I Tutmosun yürüşləri, II Ramzesin sülh siyasəti və Hun–Çin münasibətləri önə çıxır. Cədvəldə boşluğu doldurarkən təkcə ölkənin adını deyil, hökmdarı, istiqaməti və nəticəni birlikdə yoxla.

Qayda

  • Çay vadiləri əkinçilik üçün əlverişli idi: Misir Nil boyunca, Şumer isə Dəclə ilə Fərat arasındakı cənub torpaqlarında inkişaf etmişdi. Suvarma işlərinin təşkili əhalinin birgə fəaliyyətini tələb edirdi.
  • Vahid Misir e.ə. IV minilliyin sonunda formalaşdı. Cənubdakı Yuxarı Misir şimaldakı Aşağı Misirə qalib gəldi və onları bir hakimiyyət altında topladı.
  • I Tutmos zamanında şimala yürüşlər nəticəsində dövlətin hüdudları ilk dəfə Fəratadək uzandı. Cənub istiqamətində əldə edilən nəticə Nubiyanın itaətə gətirilməsi idi.
  • II Ramzes Suriyaya nəzarət uğrunda hetlərlə döyüşdü. Kadeş razılaşmasına əsasən, Suriyanın şimal hissəsi Het dövlətində saxlanıldı, qarşılıqlı kömək nəzərdə tutuldu. Müharibənin dayanması təsərrüfat və tikinti işlərinə əlverişli şərait yaratdı.
  • Şəhər-dövlət ayrıca idarə olunan şəhəri və ona bağlı ətraf yaşayış məntəqələrini birləşdirirdi. Şumerdə Ur və Uruk belə siyasi qurumlar idi.
  • Hammurapi Babil hökmdarı idi. Onun qanunlarında cəza insanın cəmiyyətdəki mövqeyindən asılı olaraq fərqlənirdi. Yazılı qanunların başlanğıcı isə daha əvvəlki Şumer ənənəsinə gedib çıxır.
  • Mete e.ə. 209-cu ildə hakimiyyətə gəldi. Hunlarla Çin arasında Pinçen razılaşması e.ə. 200-cü ilə aiddir. Bu tarixlər müvafiq olaraq e.ə. III və II əsrlərə düşür.
  • Mədəni nailiyyətləri ölkələrlə əlaqələndir: Misirdə heroqliflər və ehramlar, Şumerdə mixi yazı və zikkuratlar, Çində ipək istehsalı, Hindistanda şahmat fərqləndirici nümunələrdir.

Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar

Öyrənilməli qayda

I Tutmosun Asiyadakı fəthləri Misirin sərhədlərini Mesopotamiya istiqamətində genişləndirmişdi. Yürüşün nəticəsini müəyyənləşdirərkən ərazi genişlənməsini ölkənin birləşdirilməsindən, torpaq itirməsindən və başqa dövlətə tabe olmasından fərqləndir.

Öyrənilməli qayda

Siyasi birləşmə vahid hakimiyyət yaradır, davamlı sülh isə təsərrüfatın inkişafı üçün əlverişli şərait formalaşdırır. Misir tarixində hadisə ilə nəticəni əlaqələndirərkən bu məntiqi və fəthlərin hansı fironun dövründə baş verdiyini birlikdə nəzərə al.

Öyrənilməli qayda

Kadeş sülhü Misirlə hetlərin Suriya uğrundakı mübarizəsində heç bir tərəfin həlledici üstünlük qazana bilməməsindən sonra bağlanmışdı. II Ramzes dövrünü müəyyənləşdirərkən bu razılaşmanın ərazi bölgüsü və hərbi əməkdaşlıq şərtlərini əvvəlki fironların fəthlərindən və tikililərindən ayır.

Öyrənilməli qayda

Eradan əvvəl zaman irəlilədikcə illəri bildirən ədədlər kiçilir; əsrin başlanğıcına onun daha böyük rəqəmlə göstərilən illəri düşür. Hun tarixində hadisənin dövrünü müəyyənləşdirmək üçün onun ilini əsrin sərhədləri ilə müqayisə et.

Öyrənilməli qayda

Fələstin və Suriya Misirin Asiyaya doğru genişlənməsi ilə, Nubiya isə cənubdakı fəthləri ilə bağlıdır. I Tutmosun yürüşlərinin nəticələrini uyğunlaşdırarkən hər istiqamətdə qazanılan ərazinin Misirin hansı sərhədini irəli çəkdiyini əsas götür.

Kim nə etdi, nə harada yarandı?

Soldakı hər ad üçün siyahıdan düzgün cütünü seç.

Nümunələr

1

Sənə e.ə. 209 və e.ə. 200 tarixləri verilib. Hansı daha əvvəldir?

Həllə bax

Həll: eramızdan əvvəl illər irəlilədikcə rəqəm kiçilir. Buna görə Metenin taxta çıxması Pinçen sülhündən 9 il əvvəldir.

2

Mətn hökmdarın cənubda Nubiyanı özünə tabe etdiyini bildirir. Bu, Misirin birləşməsini göstərirmi?

Həllə bax

Həll: xeyr. Burada I Tutmosun xarici yürüşündən danışılır; birləşmə isə Aşağı və Yuxarı Misirin vahid hakimiyyətə keçməsidir.

3

Gil lövhədə mixi işarələr və pilləli məbəd təsvir olunub. Bunları hansı sivilizasiya ilə əlaqələndirərsən?

Həllə bax

Həll: Şumerlə. Mixi yazı və zikkurat bu seçimi əsaslandırır.

4
E.ə. 101-ci il və e.ə. 100-cü il eyni əsrə düşürmü?
Həllə bax
  1. Eradan əvvəl II əsr e.ə. 200-cü ildən e.ə. 101-ci ilə qədər davam edir. Deməli, e.ə. 101-ci il II əsrin son ilidir.
  2. Eradan əvvəl I əsr e.ə. 100-cü ildən başlayır. Deməli, e.ə. 100-cü il I əsrin ilk ilidir.
  3. Bu iki il yan-yana olsa da, aralarından əsrin sərhədi keçir.

Xeyr: e.ə. 101-ci il II əsrə, e.ə. 100-cü il isə I əsrə düşür.

Tipik səhv

«Misirin sərhədləri Fəratadək uzandı, çünki II Ramzes Suriya uğrunda döyüşürdü. Pinçen razılaşması (e.ə. 200) isə III əsrə aiddir.»

«Fərata doğru genişlənmə I Tutmosun dövründə baş verdi, hetlərlə sülhü isə II Ramzes bağladı. E.ə. 200-cü il II əsrin başlanğıcıdır.»

Hər iki hadisədə eyni coğrafi ad çəkildiyi üçün hadisələr qarışdırılır. Suriya ilə bağlı hər məlumatı II Ramzesə aid etmə: Fəratadək genişlənmə I Tutmosun, hetlərlə sülh isə II Ramzesin işidir.

E.ə. 200-cü ili III əsrə salma. Eradan əvvəl əsrin başlanğıcına onun ən böyük ədədli illəri düşür, ona görə e.ə. II əsr məhz 200-cü ildən başlayır.

Özünü yoxla

E.ə. 180-ci ilin Pinçen razılaşmasına görə zamanını və aid olduğu əsri necə müəyyənləşdirərsən?

Kadeş razılaşmasından sonra Misirdə təsərrüfat və tikinti işləri üçün əlverişli şərait yaranmasını nə ilə izah edərsən?

Hammurapi qanunlarında eyni əmələ görə fərqli cəzaların verilməsini hansı amillə əlaqələndirərsən?

Bu mövzu üzrə sınaq

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər cavabın izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, II qrupMövzu üzrə sınaq, III qrup (DT)Mövzu üzrə sınaq, III qrup (TC)

Digər mövzular

Bütün Tarix mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Qədim Misir və Mesopotamiya», səh. 12
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Qədim İran və Hindistan», səh. 18
  • Dərslik: Tarix, 10-cu sinif, «Böyük Hun dövləti. Çin», səh. 24
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Ehramlar ölkəsi», səh. 20
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Şumerdən başlanan tarix», səh. 30
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «İkiçayarasının digər dövlətləri», səh. 40
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Oda sitayiş edənlər», səh. 50
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Parfiya dövləti», səh. 58
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Tanrının döyüşçüləri», səh. 64
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Böyük İpək yolunun başlandığı ölkə», səh. 78
  • Dərslik: Tarix, 6-cı sinif, «Şahmatın vətəni», səh. 88