Azərbaycan dili, Morfologiya

Zərf: hərəkətin vaxtı, yeri, tərzi və miqdarı

Zərfi cümlədə tapmağı, məna növünü ayırmağı və onu sifət, say, isimdən fərqləndirməyi öyrənəcəksən.

Oxumaq üçün 3 dəqiqə

Süni intellektlə hazırlanmış şəkil: axşam dayanacaqda telefonda mesaj yazan iki əl.

Dostuna «Gəlirəm» yazırsan. O isə bilmir: indi gəlirsən, yoxsa sabah? Qaçaraq gəlirsən, yoxsa yavaş-yavaş?

Bir söz əlavə et, hər şey aydınlaşır: «İndi gəlirəm», «Sabah gəlirəm», «Aşağı gəlirəm», «Yavaş-yavaş gəlirəm». Hərəkət eynidir, amma hər dəfə ona yeni məlumat qoşulur: vaxt, yer, tərz. Bu işi görən sözlər zərfdir.

İşin hiyləli tərəfi də var. Eyni söz bir cümlədə zərf olur, digərində sifət, say, hətta isim. Yazılışı dəyişmir, rolu dəyişir. Bunu necə tutacağını aşağıda görəcəksən.

Niyə lazımdır

Zərf fikri dəqiq çatdırmağa kömək edir. «Oxudum» ilə «dünən gec oxudum» arasında fərq böyükdür: ikincidə hərəkətin vaxtı daha dəqiq göstərilir. İnşa yazanda, mesaj yazanda belə sözlər mətni canlı və aydın edir.

Testdə isə əsas çətinlik zərfin özünü tanımaq yox, onu oxşar sözlərdən ayırmaqdır. Sözün hansı sözə bağlandığını yoxlamaq vərdişi səni bir neçə tələdən birdən xilas edir.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda zərfin məna növünü müəyyənləşdirir, eyni sözün müxtəlif cümlələrdə hansı nitq hissəsi olduğunu ayırd edirsən. Hərəkətin miqdarını bildirən sözləri seçmək, zərfi sifət və saydan fərqləndirmək əsas bacarıqlardandır. Bəzən tapşırıq iki şərti birləşdirir: məsələn, mürəkkəb zaman zərfini tapmaqla yanaşı, feilin əmr şəklində olub-olmadığını da yoxlamalısan.

Qayda

Zərf hərəkəti onun icra tərzi, vaxtı, yeri və miqdarı baxımından izah edən əsas nitq hissəsidir. Cümlədə adətən zərflik olur.
Tərzi-hərəkət zərfi işin necə görüldüyünü göstərir; necə? nə cür? sualları ilə müəyyənləşir: diqqətlə dinləmək, cəld tərpənmək.
Zaman zərfi hərəkətin vaxtını göstərir və nə vaxt? sualına cavab olur: dünən görüşmək, indi başlamaq.
Yer zərfi hərəkətin məkanını və istiqamətini göstərir. Hara? haraya? harada? haradan? sualları ilə işlənə bilər: içəri keçmək, yuxarıda dayanmaq, aşağıdan səsləmək. İçəri, irəli kimi sözlər yönəlmə şəkilçisi ilə də işlənir: içəriyə, irəliyə.
Miqdar zərfi hərəkətin nə qədər icra olunduğunu bildirir: az yatmaq, çox gəzmək. Bu növə kəmiyyət zərfi də deyilir.
Quruluşuna görə zərf sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur: indi, sakitcə, axşamüstü. Təkrarla yaranan asta-asta defislə, bə bitişdiricisi olan günbəgün isə bitişik yazılır.
Sözün nitq hissəsini cümlədəki əlaqəsi müəyyənləşdirir. Əşyanın keyfiyyətini bildirən yaxşı sifət, hərəkətin tərzini bildirən yaxşı zərfdir. Az, çox sözləri ismin miqdarını göstərdikdə say, hərəkətin miqdarını göstərdikdə zərf olur.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Zərfin məna növünü hərəkət haqqında verdiyi məlumata görə seç: icra üsulu tərzi-hərəkət, vaxt zaman, məkan və istiqamət yer, miqdar isə kəmiyyət zərfinə uyğundur. Fərqləndirilmiş sözləri aid olduqları feillərlə birlikdə nəzərdən keçir.

Öyrənilməli qayda

Miqdar bildirən söz feillə əlaqələnib hərəkətin həcmini açıqlayırsa, kəmiyyət zərfi; isimlə əlaqələnib əşyaların miqdarını göstərirsə, say olur. Seçim zamanı təkcə suala deyil, miqdarın nəyə aid olduğuna da bax.

Öyrənilməli qayda

Sözün nitq hissəsini təkcə yazılışına görə müəyyən etmək olmaz. Cümlədə əşya, əlamət və ya miqdar bildirən sözü hərəkətin vaxtını, tərzini və ya miqdarını açıqlayan zərfdən mənasına və əlaqələndiyi sözə görə fərqləndir.

Öyrənilməli qayda

Əlamət bildirən söz əşyanı səciyyələndirəndə sifət, hərəkətin icra üsulunu açıqlayanda tərzi-hərəkət zərfi olur. Verilmiş sözün feilə aid olub hərəkətin necə yerinə yetirildiyini göstərdiyi cümləni axtar.

Öyrənilməli qayda

Təkrar olunan sözlər birlikdə vahid məna ifadə etdikdə mürəkkəb söz yarada bilər; belə söz hərəkətin vaxtını göstərirsə, zaman zərfidir. Cümlədə bu xüsusiyyətlə yanaşı, feilin əmr, xahiş və ya çağırış bildirən əmr şəklində işlənməsini də yoxla.

Bu söz kimdir?

Hər cümlədə qalın yazılmış sözə bax. Əvvəl hansı sözlə əlaqələndiyini tap, sonra seç.

Nümunələr

“Dünən uşaqlar içəri keçib sakitcə oturdular.” Zərfləri məna növlərinə ayır. Dünən nə vaxt? sualını cavablandırır, zaman zərfidir. İçəri istiqamət göstərən yer zərfidir. Sakitcə necə oturdular? sualı ilə tapılır, tərzi-hərəkət zərfidir.

“Leyla çox kitab oxuyur” və “Leyla çox oxuyur” cümlələrində çox sözünü müqayisə et. Birincidə kitabların miqdarı göstərilir: çox saydır. İkincidə oxuma hərəkətinin miqdarı bildirilir: çox zərfdir.

“Axşamüstü mənə zəng et.” Mürəkkəb zaman zərfini və əmr şəklindəki feili müəyyənləşdir. Axşamüstü axşam və üst sözlərindən yaranıb, zəng etməyin vaxtını bildirir. Zəng et isə əmr şəklindədir; deməli, hər iki şərt ödənir.

Tipik səhv

«Səhər açıldı» cümləsində səhər zaman zərfidir, çünki vaxt bildirir.

«Səhər açıldı» cümləsində səhər isimdir, «Səhər qayıdacağam» cümləsində isə zaman zərfidir.

Yaxşı, az, səhər sözlərini hər yerdə zərf sayma. Birinci cümlədə səhər özü açılır, yəni əşya kimi işlənir; ikincidə qayıtmaq hərəkətinin vaxtını bildirir.

Əvvəl sözün nəyi bildirdiyini və hansı sözlə əlaqələndiyini yoxla, sonra ona uyğun sual ver.

Özünü yoxla

«Oyunçu irəliyə qaçdı» cümləsində fərqləndirilmiş söz zərfin hansı məna növünə aiddir?

Hansı cümlədə az sözü miqdar zərfidir?

«İştirakçılar səhnəyə bir-bir çıxdılar» cümləsində fərqləndirilmiş zərfin quruluşunu və məna növünü müəyyənləşdir.

Zərf üzrə tapşırıqları həll et

Zərf mövzusunda tapşırıqları həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Quba kapriççiosu — Mürəkkəb sözlərin yaranma yolları», səh. 56
Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Yaddaş texnikaları — Yer zərfinin semantik xüsusiyyətləri və orfoqrafiyası», səh. 22
Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Azərbaycan səyyahların gözü ilə — Zərf», səh. 50