beta

← Geri

Azərbaycan dili, Morfologiya

Feil: zamanı, şəkli və növü necə tanımaq olar

Feilin zamanını, şəklini, şəxsini və növünü oxşar formalar arasında səhvsiz tanımağı öyrənəcəksən.

Oxu müddəti: 4 dəqiqə

Bir kök götür: yaz. İndi ona bax: yazdım, yazmışam, yazır, yazacaq, yazmalısan, yaz, yazsan, yazıldı. Kök hər yerdə eynidir, amma hər forma başqa şey deyir. Biri işin olub-bitdiyini bildirir, biri tələb edir, biri şərt qoyur, biri isə işi kimin gördüyünü ümumiyyətlə gizlədir.

İndi iki sözə bax: gəlməlisən və gəlmisən. Fərq cəmi iki hərfdir, məna isə tam başqadır. Birincisi «gəlmək məcburiyyətindəsən» deməkdir, ikincisi «artıq gəlmisən». Mesajda bunu səhv oxusan, ya dostunu gözləyəcəksən, ya da o səni.

Feil mövzusu elə bu sözləri bir baxışda ayırmağı öyrədir. Qaydalar azdır, sadəcə hər şəkilçinin nə dediyini bilmək lazımdır.

Niyə lazımdır

Testdə variantlar adətən bir-birinə çox oxşayır: gəlmisən ilə gəlməlisən, yuyuldu ilə yuyundu. Şəkilçini tanıyan biri bu cür sualı bir neçə saniyəyə həll edir. Tanımayan isə yaxşı bildiyi mövzuda bal itirir.

Bu bilik yazanda da lazımdır. Məsələn, baxmısan yazanda səhv etmədiyini, sadəcə ş samitinin düşdüyünü biləcəksən. Əmri tək adama, yoxsa bir neçə adama verdiyini də şəkilçidən görəcəksən.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Tapşırıqlarda feilin zamanını, şəklini, şəxsini və növünü müəyyənləşdirirsən. Keçmiş zaman formasını seçmək, vacib şəklindəki xəbəri tapmaq, əmrin II şəxsin cəminə aidliyini yoxlamaq, məchul növü və şərt şəklini oxşar formalardan ayırmaq tələb olunur.

Qayda

  • Xəbər şəkli hərəkəti zamana görə bildirir. Şühudi keçmişin əlaməti -dı, -di, -du, -dü; nəqli keçmişin əlamətləri -mış, -miş, -muş, -müş və -ıb, -ib, -ub, -üb şəkilçiləridir: qaçdım, qaçmışam, qaçıb.
  • İndiki zaman -ır, -ir, -ur, -ür; qəti gələcək -acaq, -əcək; qeyri-qəti gələcək -ar, -ər ilə yaranır: gülür, güləcək, gülər. Saitlə bitən feilə saitlə başlayan şəkilçi qoşulanda araya y gəlir: işləyir.
  • Nəqli keçmiş zamanda II şəxsdə -mış şəkilçisinin variantlarındakı ş düşə bilər: baxmışsan → baxmısan. Bu dəyişiklik feilin zamanını dəyişmir.
  • Vacib şəkli -malı, -məli ilə düzəlir və görülməsi vacib olan işi bildirir: Dincəlməlisən. Eyni şəkilçili söz ismi izah edirsə, feili sifət ola bilər: görməli yerlər.
  • Əmr şəkli əmr, xahiş və məsləhət bildirə bilər; ayrıca şəkil şəkilçisi yoxdur. II şəxsin təkində şəxs şəkilçisi işlənmir, cəmində isə -ın, -in, -un, -ün artırılır: gətir, gətirin.
  • Şərt şəkli feilə -sa, -sə və uyğun şəxs şəkilçisinin artırılması ilə yaranır: gəz-sə-n. İsmi xəbərə qoşulmuş isə hissəciyi şərt şəkli yaratmır: təmizdirsə = təmizdir isə.
  • Məchul növ hərəkətin icraçısını bildirmir; mübtəda hərəkətin təsirinə məruz qalır: Paltar yuyuldu. Qayıdış növdə isə işi görən həmin işi öz üzərində icra edir: Körpə yuyundu.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Keçmiş zaman danışıq anından əvvəlki hərəkəti göstərir, onu tanımaq üçün feildə -dı, -di, -du, -dü və ya -mış, -miş, -muş, -müş şəkilçilərini axtar. Məsələn, qayıtmışam sözündə -mış keçmiş zamanı, -am isə şəxsi bildirir.

Öyrənilməli qayda

Qayıdış növdə hərəkəti edən onu öz üzərində yerinə yetirir, məchul növdə isə mübtəda işi görən deyil, hərəkətdən təsirlənəndir. Eyni şəkilçiyə görə hökm vermə, mənaya bax: Əli yuyundu cümləsində işi görən də, təsirə məruz qalan da Əlidir.

Öyrənilməli qayda

Vacib şəklini tanımaq üçün -malı, -məli şəkilçili sözün cümlədə xəbər olub hərəkətin zəruriliyini bildirməsinə diqqət et. Məsələn, Vaxtında yatmalısan cümləsində feil vacib şəklindədir, ismin əlamətini bildirən -malı, -məli şəkilçili feili sifətləri bu forma ilə qarışdırma.

Öyrənilməli qayda

Məchul növdə mübtəda hərəkətin icraçısını deyil, təsirə məruz qalanı bildirir, buna görə növü yalnız şəkilçiyə əsasən müəyyənləşdirmə. Məsələn, Pəncərə silindi cümləsində pəncərə işi görmür, iş onun üzərində görülür.

Öyrənilməli qayda

Əmr şəklində II şəxsin cəmi -ın, -in, -un, -ün şəxs şəkilçiləri ilə yaranır, saitdən sonra araya y artırılır. Şəxs sonluğu ilə yanaşı, feilin əmr və ya xahiş bildirməsinə də bax: Qapını açın.

Öyrənilməli qayda

Nəqli keçmiş zamanın -mış, -miş, -muş, -müş şəkilçilərindəki ş samiti II şəxsdə həm yazıda, həm tələffüzdə düşə bilər. Məsələn, qurmuşsan → qurmusan dəyişməsində zaman eyni qalır, buna görə ş samitinin olmamasına aldanma.

Öyrənilməli qayda

Şərt şəklində -sa, -sə şəkilçisi feilin kökünə və ya başlanğıc formasına qoşulur, ismi xəbərdə isə bu hissə isə hissəciyinin qısalmış forması ola bilər. Şəkilçinin hansı sözə qoşulduğunu yoxla: Gülsən, mən də sevinərəm cümləsində gül-sə-n bölgüsü şərt şəklini göstərir.

Öyrənilməli qayda

Əvvəl feilin şəklini və şəxs sonluğunu müəyyən et, sonra yeni söz yaradan leksik şəkilçiləri ayır, səs dəyişməsini də nəzərə al. Məsələn, qısa → qısal → qısalt → qısaldın ardıcıllığında -l və -t leksik şəkilçilər, -ın əmr şəklinin şəxs sonluğudur, t isə d ilə əvəzlənir.

Formanı tanı

Hər cümlədə bir söz qalın yazılıb. Onun nə olduğunu seç.

Nümunələr

1

Gəlməlisən, gəlmisən, gəlirsən sırasından keçmiş zamanı seç.

Həllə bax

Həlli: Gəlmisən nəqli keçmişdədir; tam forması gəlmişsən olur. Digərləri uyğun olaraq vacib şəklində və indiki zamandadır.

2

Uşaqlar, qələmləri götürün cümləsində xəbərin şəklini və şəxsini tap.

Həllə bax

Həlli: Götürün əmr şəklindədir. Götür-ün bölgüsündə -ün II şəxsin cəmini göstərir; hər iki tələbi ödəyir.

3

Xalça çırpıldı cümləsində feilin növünü müəyyənləşdir.

Həllə bax

Həlli: Xalça işi görmür, hərəkətin təsirinə məruz qalır. İcraçı bildirilmədiyindən çırpıldı məchul növdədir.

Tipik səhv

Hazırdırsa şərt şəklindədir, çünki sonunda -sa var.

Hazırdırsa ismi xəbərdir, ona isə hissəciyi qoşulub (hazırdır isə), buna görə feilin şərt şəkli deyil. Hazırlasan isə feildir və -sa qəbul edib (hazırla-sa-n), deməli, şərt şəklindədir.

Təkcə şəkilçiyə baxaraq qərar vermə. Əvvəl sözün cümlədəki vəzifəsini və mənasını yoxla.

Hazırdırsa sözündə şərt mənası olsa da, bu, feilin şərt şəkli deyil. Hazırlasan isə feil olduğu və -sa qəbul etdiyi üçün şərt şəklindədir.

Özünü yoxla

«Sən ən uyğun rəngi seçmisən» cümləsində feilin zamanını müəyyən et.

Hansı cümlədə qalın yazılmış söz feilin şərt şəklindədir?

Hansı cümlədə feil məchul növdədir?

Bu mövzunun tapşırıqlarında özünü sına

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Milyon yalan? — Feilin şəkilləri (əmr, vacib)», səh. 28
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Niyə “Amerika”? — Feilin şəkilləri (şərt, xəbər)», səh. 41
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 2-ci hissə, «Havada uçuş — Xəbər vəzifəsində olan feillərin deyilişi və yazılışı», səh. 58
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Qadın səyyahlar — Feil», səh. 43