Köməkçi nitq hissələri və omonimlik: bir söz, neçə vəzifə

Morfoloji təhlildə sözün cümlədəki mənası, quruluşu və şəkilçiləri birlikdə araşdırılır: isimdə cəm və hal, feildə zaman ayrıca müəyyənləşdirilir. Əlamət bildirən düzəltmə sözü sifət, hərəkətin icra tərzini bildirən sözü zərf kimi tanı; əvəzliyin məna növünü və fikrə münasibət bildirən modal sözü də fərqləndir.

Qoşma əvvəlki sözlə birlikdə zaman, istiqamət, bənzətmə kimi münasibətlər yaradır və ayrılıqda suala cavab vermir. Eyni formalı söz müstəqil məna daşıyıb suala cavab verirsə, əsas nitq hissəsi kimi işlənir; hər cümlədə onun funksiyasını ayrıca yoxla.

Qrammatik omonimlikdə eyni formalı söz kontekstə görə fərqli nitq hissələrinə aid olur. İkimənalılığı yoxlamaq üçün sözün əlaqələndirmə və ya məhdudlaşdırma, sual əvəzliyi və ya qüvvətləndirmə, əvvəlki sözə qoşulma və ya müstəqil zaman bildirmə funksiyalarını cümlənin mümkün mənaları ilə tutuşdur.

«Ancaq» zidd fikirləri əlaqələndirib «amma» ilə əvəzlənəndə qarşılaşdırma bağlayıcısı olur. «Yalnız» mənası verərək seçimi daraldanda isə məhdudlaşdırıcı ədat sayılır; sözün hansı funksiyada işləndiyini cümlənin mənasına görə müəyyən et.

Qoşma aid olduğu sözlə məna münasibəti yaradır, bağlayıcı sözləri və ya cümlələri əlaqələndirir, ədat isə qüvvətləndirmə, məhdudlaşdırma kimi çalarlar verir. Hərəkətin necə icra olunduğunu müstəqil bildirən sözü zərf kimi ayır; eyni yazılışlı sözlərin nitq hissəsini cümlədəki funksiyasına görə seç.

Ədat ifadəni qüvvətləndirə, dəqiqləşdirə və ya məhdudlaşdıra bilər, lakin özü ayrıca suala cavab vermir. Onun başqa nitq hissəsi ilə omonimliyini yoxlamaq üçün eyni sözün başqa cümlədə əlamət, hərəkət, tərz bildirməsinin, yaxud qoşma və bağlayıcı vəzifəsində işlənməsinin mümkünlüyünü araşdır.

Omonim söz məhdudlaşdırma və ya sual çaları yaradanda ədat, fikirləri qarşılaşdıranda və yaxud bir ifadəni digəri ilə izah edəndə bağlayıcı olur. Əvvəlcə sözün verilmiş cümlədə ədat olduğunu yoxla, sonra həmin sözün bağlayıcı kimi də işlənə biləcəyini müəyyən et.

Məhdudlaşdırıcı ədat seçimi daraldır, qarşılaşdırma bağlayıcısı zidd fikirləri əlaqələndirir; bunlar ayrılıqda cümlə üzvü olmur. «İlə» birgəlik mənasında qoşma, həmcins üzvləri əlaqələndirəndə bağlayıcıdır; hərəkətin tərzini müstəqil bildirən sözü isə zərf kimi müəyyən et.

«Əvvəl», «sonra», «bəri» çıxışlıq haldakı sözə qoşulub zaman münasibəti yaradanda qoşma olur. Hərəkətin vaxtını və ya yerini öz mənası ilə bildirərək suala müstəqil cavab verəndə isə zərf sayılır; sözün əvvəlki isimlə əlaqəsini yoxla.

Ədatın məna növü cümləyə əlavə etdiyi çalara əsasən müəyyənləşir: qüvvətləndirici ədat vurğunu artırır, sual ədatı sorğunu gücləndirir, məhdudlaşdırıcı ədat seçimi daraldır. Əvvəl ədatları bağlayıcılardan ayır, sonra hər ədatın funksiyasını müqayisə et.

«İlə» həmcins üzvləri əlaqələndirib «və» ilə əvəzlənirsə bağlayıcı, bir sözə qoşulub birgəlik və ya vasitə mənası yaradırsa qoşmadır. Məhdudlaşdırıcı ədat seçimi daraldır, fikrin kimə aid olduğunu göstərən modal söz isə mənbə bildirir və ayrıca cümlə üzvü sayılmır.

Arzu ədatı bir hadisənin baş verməsi istəyini gücləndirir, əminlik bildirən modal söz isə deyilən fikrin doğru sayıldığını göstərir. Köməkçi sözləri bu məna fərqinə görə tanı və mətndəki ardıcıllıqla nəzərdən keçir.

Eyni səslənən söz müxtəlif cümlələrdə ayrı nitq hissələrinə aid olursa, qrammatik omonimlik yaranır. Ədatın başqa işlənmədə əlamət və ya hərəkət adlandırdığını, yaxud fikirləri bağladığını yoxlayaraq onun omonimini müəyyən et.

Modal söz fikrə münasibəti, məsələn, gümanı və ya fikrin kimə aid olduğunu göstərir; ədat ifadəyə əlavə məna çaları verir və təsirini artırır. Hər cümlədə bu iki funksiyanı ayrıca axtar, hiss və həyəcan bildirən nidanı onlarla qarışdırma.

Əmr ədatı buyruq və ya təkid çalarını gücləndirir, arzu ədatı isə istəyi ifadə edir. Feillə omonimliyi yoxlayarkən sözün başqa cümlədə müstəqil hərəkət bildirib əmr şəklində işlənə bilməsinə diqqət et: ədat özü hərəkət adlandırmır və ayrıca xəbər olmur.