Azərbaycan dili, Morfologiya
Feilin təsriflənməyən formaları: məsdər, feili sifət, feili bağlama
Məsdəri, feili sifəti və feili bağlamanı şəkilçisinə və cümlədəki işinə görə bir-birindən ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxuma vaxtı: 4 dəqiqə
Bir feil götür: qaç-. İndi ondan üç söz düzəlt: qaçmaq, qaçan, qaçaraq. Kök eynidir, amma cümlədə hər biri başqa iş görür. Biri hərəkətin adıdır, biri əşyanı təsvir edir, biri isə başqa bir hərəkətin necə baş verdiyini deyir.
İndi bunları qaçıram sözü ilə müqayisə et. Bu söz kimin qaçdığını dərhal göstərir: mən. Qaçmaq isə heç kimi göstərmir: nə «mən», nə «sən», nə də «onlar». Feilin belə formaları elə buna görə təsriflənməyən adlanır.
Bu sözləri gündəlik danışıqda tez-tez işlədirsən, çox vaxt adlarını bilmədən. İndi onları tanımağı öyrənəcəksən.
Niyə lazımdır
Bu formalar iki hərəkəti bir cümlədə birləşdirməyə kömək edir. «Dərsi bitirdim. Çölə çıxdım» yazmaq əvəzinə «Dərsi bitirib çölə çıxdım» yazırsan və mətn daha axıcı olur. İnşada fikri qısa və səliqəli demək belə alınır.
İmtahanda bu mövzu cümlə təhlili ilə iç-içədir. Formanı səhv tanısan, cümlə üzvünü də səhv tapacaqsan. Məsələn, «gələcək qonaq» birləşməsində «gələcək» sözünü xəbər saymaq səhvdir: burada o, feili sifətdir və təyin vəzifəsindədir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahanda məsdəri, feili sifəti və feili bağlamanı tanıyır, onların cümlədəki vəzifəsini müəyyənləşdirirsən. Səndən şəkilçili məsdəri, isimləşmiş feili sifəti, zaman və ya tərz bildirən feili bağlamanı fərqləndirmək tələb olunur. İki cümləni müqayisə edərkən formaların sayını, növünü, təsdiq və inkarını, tərkib yaradıb-yaratmadığını ayrıca yoxlamalısan.
Qayda
- Təsriflənməyən formalar şəxsə və kəmiyyətə görə təsrif olunmur. Onlar hərəkət mənasını saxlayır, eyni zamanda isim, sifət və ya zərfə məxsus xüsusiyyətlər daşıyır.
- Məsdər hərəkətin adını bildirir; -maq, -mək ilə yaranır: araşdırmaq, üzmək. İsim kimi hallana və mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edə bilir: üzməyin, üzməyə, üzməyim. III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi ilə qısalmış variant da işlənir: onun üzməyi — onun üzməsi.
- Məsdərin cümlədəki vəzifəsini sualla müəyyən et: mübtəda, tamamlıq, məqsəd zərfliyi və başqa üzvlər ola bilər. Mənsubiyyət şəkilçisi onun şəxsə görə təsrifləndiyini göstərmir.
- Feili sifət əşyanı hərəkətinə görə səciyyələndirir, hansı? sualına cavab verir. -an, -ən, -mış, -miş, -muş, -müş, -dıq, -dik, -duq, -dük kimi şəkilçilərlə yaranır: qaçan uşaq, qurumuş yarpaq, seçdiyim rəng. İsimlə bağlı işlənəndə təyin olur.
- İsimləşmiş feili sifət əşyanın adını da əvəz edir, hal şəkilçisi qəbul edə bilir. «Gələnləri qarşıladıq» cümləsində gələnləri sözü kimləri? sualına cavab verən tamamlıqdır.
- Feili bağlama əsas hərəkətin zamanını, tərzini və başqa əlamətlərini açıqlayır; zərflik olur. -anda, -əndə; -araq, -ərək; -ıb, -ib, -ub, -üb; -madan, -mədən onun şəkilçilərindəndir: çatanda, düşünərək, dayanıb, soruşmadan.
- Bu formalar feilin növ və təsdiq-inkar xüsusiyyətlərini saxlayır: silinmiş məchul növdə, silmədən inkardadır. Özlərinə tabe sözlərlə tərkib yaradırlar: məktubu yazmaq, məktubu yazan, məktubu yazaraq.
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Məsdər hərəkəti adlandırır, feili sifət əşyanı hərəkətlə səciyyələndirir, feili bağlama isə əsas hərəkəti izah edir; III şəxsin mənsubiyyət şəkilçisindən əvvəl məsdərin -maq/-mək hissəsi -ma/-mə şəklində qısala bilər və bu, inkarlıq bildirmir. Cədvəldə forma növünü, təsdiq və ya inkarı, məlum növü və asılı sözlərlə tərkib yaranmasını ayrı-ayrılıqda yoxla.
Öyrənilməli qayda
İsimləşmiş feili sifət əşyanı əvəz edib tamamlıq işlənə bilər; yönlük halda məsdər əsas hərəkətin məqsədini göstərdikdə məqsəd zərfliyi olur. Feili bağlamanın mənasını bağlı olduğu feildən sual verməklə ayırd et: necə sualı tərzi, nə zaman sualı isə zamanı müəyyənləşdirir.
Öyrənilməli qayda
Feili bağlama əsas hərəkətin baş verdiyi vaxtı göstərdikdə nə zaman sualına cavab verir. -anda/-əndə şəkilçisi bu zaman mənasını yaradır; onu məsdərin -maq/-mək şəkilçisindən və təsriflənən feilin şəkilçilərindən fərqləndir.
Öyrənilməli qayda
Hərəkətin adını verən məsdər -maq/-mək ilə düzəlir, feili sifət isə əşyanı hərəkətinə görə səciyyələndirir və -an/-ən qəbul edə bilir. Feili bağlama əsas hərəkətin tərzini, zamanını və ya səbəbini açıqlayır; -madan/-mədən həmin formanın şəkilçilərindəndir, buna görə sözləri həm şəkilçiyə, həm cümlədəki əlaqəsinə əsasən ayırd et.
Öyrənilməli qayda
Məsdər hal şəkilçisi ala bilir; feili sifət və ona bağlı sözlər birlikdə ismi izah etdikdə həmin tərkib təyin olur. Məchul növdə əşya hərəkətin təsirinə məruz qalır; cümlələri müqayisə edərkən eyni formadan bir neçə sözün işlənməsini müxtəlif təsriflənməyən formaların olması ilə qarışdırma.
Formanı tanı
Hər cümlədə qalın yazılmış sözün hansı forma olduğunu seç.
Nümunələr
«Həyətdə oynayan uşaqlar gülərək şəkil çəkdirmək istədilər». Təsriflənməyən formaları tap. Oynayan feili sifətdir; həyətdə oynayan tərkibi uşaqları müəyyənləşdirir. Gülərək feili bağlaması tərzi bildirir. Çəkdirmək isə məsdərdir. Beləliklə, üç müxtəlif forma var.
«Nərmin kitabxanaya dərs hazırlamağa getdi». Hazırlamağa hansı vəzifədədir? Nə məqsədlə getdi? sualını ver. Dərs hazırlamağa məsdər tərkibi məqsəd zərfliyidir; hazırlamağa yönlük haldadır.
«Zəng çalınanda gözləyənləri içəri dəvət etdik». Formaları müqayisə et. Çalınanda zaman bildirən feili bağlamadır və məchul növdədir. Gözləyənləri isimləşmiş feili sifətdir, məlum növdədir və tamamlıq vəzifəsindədir.
Tipik səhv
«Gələcək qonaq» birləşməsində gələcək xəbərdir; «uşağın gəlməsi» ifadəsində -mə inkar bildirir.
«Qonaq gələcək» cümləsində gələcək xəbərdir, «gələcək qonaq» birləşməsində isə feili sifətdir. «Uşağın gəlməsi» ifadəsində -mə inkar bildirmir, məsdərin qısalmış şəkilçisidir.
Təkcə şəkilçiyə baxıb qərar vermə: eyni görünən şəkilçi müxtəlif formalarda ola bilər.
Əvvəl sözün mənasını və nə ilə əlaqələndiyini yoxla, sonra formasını adlandır.
Özünü yoxla
«Mənim gecikməyim planı dəyişdi» cümləsində qalın yazılmış söz haqqında doğru fikri seç.
«Gecikməyim» hərəkətin adını bildirən məsdərdir və I şəxsin mənsubiyyət şəkilçisini qəbul edib. Mənsubiyyət şəkilçisi məsdərin şəxsə görə təsrifləndiyini göstərmir.
«Usta sınmış stulu təmir etdi» cümləsində qalın yazılmış sözün formasını və vəzifəsini seç.
«Sınmış» sözü hansı stul? sualına cavab verir və stulu hərəkətinə görə səciyyələndirir. İsimlə bağlı işlənən bu feili sifət təyin vəzifəsindədir.
«Murad tələsmədən danışdı» cümləsində qalın yazılmış söz haqqında doğru fikri seç.
«Tələsmədən» sözü necə danışdı? sualına cavab verərək əsas hərəkətin tərzini bildirir. -mədən şəkilçisi ilə yaranan bu feili bağlama inkardadır.
Bu mövzunun sınağını keç
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliİsim, sifət, say və əvəzlikİmtahanda sözün nitq hissəsini, quruluşunu və məna növünü müəyyənləşdirirsən.
- Azərbaycan diliFeilin quruluşu və qrammatik xüsusiyyətləriİmtahanda feilin kökünü, başlanğıc formasını, quruluşunu, şəklini, zamanını və məna növünü müəyyənləşdirirsən.
- Azərbaycan diliKöməkçi nitq hissələri və omonimlikİmtahanda köməkçi nitq hissələrini fərqləndirir, eyni sözün müxtəlif cümlələrdə hansı vəzifədə işləndiyini…
- Azərbaycan diliZərfİmtahanda zərfin məna növünü müəyyənləşdirir, eyni sözün müxtəlif cümlələrdə hansı nitq hissəsi olduğunu…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Deyimlər — Məsdərin qrammatik xüsusiyyətləri», səh. 30
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Fiziki məşqlər və insan orqanizmi — Təsriflənməyən feillər. Məsdər», səh. 58
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Çempion ola bilərəm? — Feili sifət və feili bağlama», səh. 64