İsim, sifət, say və əvəzlik: sözün nitq hissəsini tanı

İşarə əvəzliyi varlığı göstərir, qeyri-müəyyən əvəzlik isə onu konkret adlandırmır; miqdar sayı kəmiyyəti, sıra sayı sıralanmanı bildirir. Hərəkətin necə icra olunduğunu bildirən -araq, -ərək şəkilçili forma feili bağlamadır; təhlildə sözün mənası ilə yanaşı şəkilçisinin vəzifəsini də yoxla.

Leksik şəkilçi yeni söz yaradır, hal və mənsubiyyət şəkilçiləri isə sözün qrammatik formasını dəyişir; yiyəlik hal aidlik əlaqəsini, mənsubiyyət şəkilçisi sahibin şəxsini bildirir. Cədvəldə hər xüsusiyyəti iki cümlə üzrə ayrıca yoxla: şəxs əvəzliyi danışanı, dinləyəni və ya haqqında danışılanı göstərir, yönlük hal isə istiqamət və ünvan bildirə bilər.

Konkret isim duyğu orqanları ilə qavranılan varlığın adıdır, düzəltmə isim isə kökə sözdüzəldici şəkilçi artırılmaqla yaranır. Seçim zamanı hər sözün həm isim olmasını, həm konkret məna daşımasını, həm də sözdüzəldici şəkilçisinin olmasını yoxla.

Hal şəkilçisi olmayan isim adlıq, qeyri-müəyyən yiyəlik və ya qeyri-müəyyən təsirlik halda işlənə bilər; mənsubiyyət şəkilçisi isə adlıq halda da qalır. Halı müəyyənləşdirərkən sözün əlaqələrini araşdır: mənsubiyyətli ismin qarşısındakı şəkilçisiz isim yiyəlik əlaqəsi yarada, feili sifətə bağlanan isim isə onun tərkibinə daxil ola bilər.

Mənsubiyyətli isim hallananda II və III şəxsə aid formalar bəzən eyni cür yazılır: birindəki n mənsubiyyət şəkilçisinin hissəsi, digərindəki n bitişdirici samit ola bilər. Sahibin şəxsini dəqiqləşdirmək üçün sözün əvvəlinə növbə ilə “sənin” və “onun” artırıb hər iki yozumun mümkünlüyünü yoxla.

Mənsubiyyət şəkilçisi sahibin şəxsini, xəbərlik şəkilçisi isə ismin xəbər kimi aid olduğu şəxsi göstərir; eyni isim hər ikisini qəbul edə bilər. Uyğunlaşdırmada bunları hal və cəm şəkilçilərindən ayır, əlaməti adi dərəcədə bildirən sifəti, ismi əvəz edən şəxs əvəzliyini və əmr bildirən mürəkkəb feili cümlədəki mənasına görə tanı.

Əvəzliyin məna növü cümlədə kimi və ya nəyi göstərməsi ilə müəyyənləşir: şəxs, işarə, sual və qeyri-müəyyən əvəzliklər fərqli məna daşıyır. Hallanma əvəzliyin məna növünü dəyişmir və sadə əvəzliyi mürəkkəb etmir; isimdən əvvəl onu göstərən işarə əvəzliyi sifətin yerində işlənə bilər.

Miqdar sayı əşyaların kəmiyyətini, sıra sayı isə onların sıralanmadakı yerini göstərir; isimdən əvvəlki sifət və işarə əvəzliyi həmin ismin hal şəkilçisini öz üzərinə götürmür. Təhlildə ümumi adları xüsusi adlardan ayır, hal şəkilçisini isə aid olduğu sözün üzərində müəyyən et.

Sifət aid olduğu isim buraxılarkən həm əlaməti, həm də həmin əlamətin daşıyıcısını bildirirsə, isimləşir və isimlərə məxsus şəkilçilər qəbul edə bilir. Sözün şəxsə və ya əşyaya verilən suala cavab olub-olmadığını yoxla; sifətin təkcə xəbər yerində işlənməsi isimləşmə demək deyil.

“Bir” sözü kontekstdən asılı olaraq miqdarı göstərə və ya bir neçə varlıq üçün ortaq olanı bildirə bilər. Mənanı müəyyən etmək üçün onu yaxınmənalı sözlə əvəz edərək cümlədəki fikrin saxlanıb-saxlanmadığını yoxla.

“Belə” isimdən əvvəl əlamətə işarə edəndə işarə əvəzliyi olur və necə sualına cavab verir. Cümlədəki vəzifəni müəyyənləşdirərkən bu işlənməni sözün “hətta” mənalı ədat olmasından və isimsiz işlənərək varlığın özünü bildirməsindən fərqləndir.

Eyni görünən şəkilçilər fərqli vəzifələr daşıya bilər: sifət yaradan şəkilçi leksik mənanı dəyişir, ismin hal şəkilçisi isə qrammatik əlaqə yaradır. Sözü təhlil edərkən onun əşyanı adlandırdığını, yoxsa əlamət bildirdiyini cümlənin mənasına və verilən şərtə əsasən müəyyən et.

Sifət əşyanın əlamətini bildirir, isimləşəndə isə həmin əlamətin daşıyıcısını adlandıraraq cəm və hal şəkilçiləri qəbul edə bilir. Sözün nitq hissəsini cümlədəki mənasına görə müəyyən et: yalnız razılıq ifadə edən, əlamət bildirməyən söz həmin işlənmədə sifət sayılmır.

Saitlə bitən isimlərdə adətən II şəxsin təkinin mənsubiyyət şəkilçisi -n, III şəxsin mənsubiyyət şəkilçisi -sı, -si, -su, -sü olur; su, tale, mənafe, mənbə, mənşə, mövqe sözlərində isə y bitişdiricisi işlənir: suyun, suyu, taleyin, taleyi. Hallanmış sözlərdə mənsubiyyətin II və III şəxsə aidliyi bəzən eyni formada ifadə olunduğundan mümkün mənaları “sənin” və “onun” sözlərini artırmaqla yoxla.

Müəyyən təsirlik hal hərəkətin birbaşa yönəldiyi konkret obyekti göstərir, mənsubiyyət şəkilçisi isə sahiblik əlaqəsi yaradır. Sondakı -ı, -i, -u, -ü hissəsini yalnız görünüşünə əsasən hal şəkilçisi sayma; sözün cümlədə nə bildirdiyini və hansı sözlə əlaqələndiyini yoxla.