Azərbaycan dili, Morfologiya

Feilin quruluşu və qrammatik xüsusiyyətləri: şəkilçiləri oxumaq

Feili şəkilçilərinə ayırıb kökünü, quruluşunu, şəklini, zamanını və məna növünü düzgün tapmağı öyrənəcəksən.

Oxu vaxtı: 4 dəqiqə

“Gəlməliydin.” Bir sözdür, amma ingiliscəyə çevirsən, ən azı üç söz lazım olacaq: “you should have come”. Azərbaycan dilində feil belə işləyir: kökün arxasına şəkilçilər qatar vaqonları kimi bir-bir qoşulur və hər biri məna yükü daşıyır.

Problem ondadır ki, bəzi vaqonlar bir-birinə çox oxşayır. Qaçdı və qaçırdı sözlərinin sonunda eyni -dı var, amma bunlar fərqli şeylərdir: birində zaman şəkilçisi, o birində idi hissəciyidir. Feili düzgün oxumaq üçün hər vaqonun nə daşıdığını bilməlisən.

Niyə lazımdır

Feil hərəkət və ya hal bildirir, cümlədə isə çox vaxt xəbər vəzifəsində işlənir. Onun şəkilçiləri hərəkətin zamanı, icraçının qrammatik şəxsi və hərəkətlə icraçı arasındakı münasibət barədə məlumat verə bilər. Sözü hissələrə ayırmağı bacaranda həm mətni dəqiq başa düşürsən, həm də öz yazında “oxunmuşdu” ilə “oxumuşdu” kimi formaları qarışdırmırsan.

İmtahanda bu mövzuda variantlar çox vaxt bir-birinə çox yaxın olur və səhv cavab bir şəkilçidən gəlir. Ardıcıllığı açıb yoxlamağı vərdişə çevirsən, belə tapşırıqları sakit və tez həll edəcəksən.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

İmtahanda feilin kökünü, başlanğıc formasını, quruluşunu, şəklini, zamanını və məna növünü müəyyənləşdirirsən. Təsirliliyi, inkarı, kökün nitq hissəsini müəyyənləşdirir, idi, imiş, isə birləşmələrini açır, təsriflənməyən formaları fərqləndirirsən.

Qayda

Feil hərəkət və ya hal bildirir. Təsriflənən formalar şəxsə görə dəyişir; məsdər, feili sifət və feili bağlama isə təsriflənmir.
Quruluş baxımından feil sadə, düzəltmə və mürəkkəb olur: qaçmaq, təmizləmək, kömək etmək. Başlanğıc forma köklə leksik şəkilçilərdən ibarətdir: təmiz-lə-di sözündə kök təmiz, başlanğıc forma təmizlə olur. Qrammatik şəkilçilər quruluşu dəyişmir.
Təsirlilik hərəkətin təsirlik hallı obyekt tələb etməsi ilə müəyyənləşir: məktubu oxumaq, kitab oxumaq. Gülmək təsirsizdir. İnkar əsasən -ma, -mə ilə yaranır: oxumadı.
Əmr şəkli əmr, rica, məsləhət ifadə edir; ayrıca şəkil şəkilçisi yoxdur: bilim, bil, bilsin, bilək, bilin, bilsinlər.
Vacib şəkli -malı, -məli ilə zərurət bildirir: gəlməlisən. Lazım şəkli -ası, -əsi ilə düzəlir: gələsisən. İnkar nümunələri: gəlməməlisən, gəlməli deyilsən; gələsi deyilsən.
Arzu şəkli -a, -ə ilə istək bildirir: kaş qazanasan. Şərt şəkli -sa, -sə ilə hərəkəti şərtə bağlayır: qazansan.
Xəbər şəkli zaman bildirir: şühudi keçmiş -dı/-di/-du/-dü; nəqli keçmiş -mış/-miş/-muş/-müş və -ıb/-ib/-ub/-üb; indiki -ır/-ir/-ur/-ür; qəti gələcək -acaq/-əcək; qeyri-qəti gələcək -ar/-ər.
Məna növləri hərəkətlə subyektin münasibətini göstərir: məlumda işi görən bəllidir; məchulda işi görən göstərilmir; qayıdışda hərəkət icraçının özünə yönəlir; qarşılıq-birgəlikdə qarşılıqlı və ya birgə görülür; icbarda başqasına gördürülür. Şəxssiz növdə mübtəda olmur: Burada işlənilir.
Növ şəkilçiləri leksikdir: aç-dır-ıl-maq sözündə -dır icbar, -ıl məchul növ yaradır; sonuncu növ şəkilçisi yekun növü müəyyənləşdirir.
İdi, imiş əvvəlki zaman və ya şəkil göstəricisini əvəz etmir: qaçırdı — qaçır idi, qaçacaqmış — qaçacaq imiş. İdi keçmişə aidlik, imiş isə sonradan öyrənmə, nəqletmə çaları verir.
İsə şərt çaları artırır: qaçacaqsa — qaçacaq isə. Qaçsa isə birbaşa şərt şəklidir. Ardıcıllığı açaraq yoxla: qaçırdısa — qaçır idi isə.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Zaman şəkilçisindən sonra gələn -dı/-di/-du/-dü idi hissəciyinin qısalmış forması ola bilər, onun ardınca isə hissəciyi -sa/-sə şəklində qoşula bilər. Hissəcikləri ayrıca yazmaqla ardıcıllığı yoxla, şühudi keçmiş zamanın -dı şəkilçisini idi ilə, şərt şəklinin -sa şəkilçisini isə ilə qarışdırma.

Öyrənilməli qayda

Feilin quruluşunu leksik şəkilçiyə, kökün nitq hissəsini isə şəkilçisiz mənasına görə müəyyən et; qayıdış növdə icraçı hərəkətin təsirini özü qəbul edir. Zaman şəkilçisinə qoşulan idi hərəkəti keçmişə aid edir, lakin özü şühudi keçmiş zaman şəkilçisi deyil; təsirsiz feil təsirlik halda obyekt tələb etmir, təsdiqdə isə hərəkət inkar olunmur.

Öyrənilməli qayda

Vacib şəkli hərəkətin zəruri olduğunu bildirir və -malı/-məli ilə düzəlir. Cümlədəki hər feildə bu şəkilçini ayrıca yoxla; əmr şəklində ayrıca şəkil əlaməti olmur, şəxs sonluğu işlənir, II şəxsin təkində isə sonluq yoxdur.

Öyrənilməli qayda

İcbar, məchul və qarşılıq növ şəkilçiləri leksik, şəkil, zaman və şəxs şəkilçiləri isə qrammatikdir; omonimlik kökün mənaları əsasında yoxlanır. Vacib şəkli -malı/-məli ilə yaranır, qarşılıq növ qarşılıqlı hərəkəti bildirir, zaman şəkilçisindən sonrakı imiş isə özü keçmiş zaman şəkilçisi sayılmır.

Öyrənilməli qayda

Feili sifət əşyanı hərəkətinə görə səciyyələndirir, feili bağlama başqa hərəkəti izah edir; vacib şəklinin əlaməti -malı/-məli, qayıdış növün əlaməti isə icraçının hərəkəti özünə yönəltməsidir. İdi və imiş əvvəlki şəkil və zaman şəkilçilərindən ayrıca təhlil olunur; eyni sonluğun feili bağlama, yoxsa zaman şəkilçisi olduğunu cümlədəki vəzifəsinə görə müəyyən et.

Öyrənilməli qayda

Sifətə leksik şəkilçi artırılmaqla yaranan feil əlamətlə bağlı hərəkət və ya dəyişmə bildirir. Xəbərin kökünü ayırıb nitq hissəsini müəyyən et; sifətin yalnız xəbərlik şəkilçisi qəbul etməsi onu feilə çevirmir.

Öyrənilməli qayda

Qayıdış növdə icraçı hərəkətin təsirini özü qəbul edir, məlum növdə xüsusi növ şəkilçisi olmur; feili sifət əşyanın hərəkətlə bağlı əlamətini, feili bağlama isə başqa hərəkətin xüsusiyyətini bildirir. Xəbəri təhlil edərkən -ır/-ir/-ur/-ür indiki zaman şəkilçisini sonrakı idi hissəciyindən ayır, şühudi keçmiş zamanın -dı/-di/-du/-dü şəkilçisini tanı və şəxsi müəyyənləşdir.

Öyrənilməli qayda

Qayıdış növdə hərəkəti edən onun təsirini də öz üzərində hiss edir. Feili seçərkən şəkilçi ilə yanaşı mənanı yoxla: məchul növdə təsirə məruz qalan varlıq önə çəkilir, qarşılıq növdə isə iştirakçılar hərəkəti bir-birinə yönəldirlər.

Öyrənilməli qayda

Qayıdış növdə subyektlə obyekt eyni varlıqdır, məchul növdə isə mübtəda işi görəni deyil, hərəkətin təsirinə məruz qalanı bildirir. -n şəkilçisi hər iki növdə işlənə bildiyindən feilin növünü cümlənin mənasına əsasən müəyyən et.

Öyrənilməli qayda

İdi və isə bir feilə ardıcıl qoşulduqda qısalmış formaları zaman şəkilçisindən sonra -dı/-di/-du/-dü və -sa/-sə şəklində görünə bilər. Hər hissəciyi ayrıca söz kimi bərpa et; təkcə -dısa tipli sonluq kifayət deyil, çünki -dı şühudi keçmiş zamanın da şəkilçisidir.

Şəkilçini tanı

Hər sualda sözə bax və şəkilçinin, ya da növün nə olduğunu seç.

Nümunələr

“Otaq genişlənirdi” cümləsində feili təhlil et. Geniş sifətindən genişlən feili yaranıb; quruluşu düzəltmədir. -ir indiki zaman, -di isə idi hissəciyinin qısalmış formasıdır.

“Dostlar qucaqlaşacaqlarmış” cümləsində növü və zamanı tap. Qucaqlaşmaq qarşılıq-birgəlik növündədir; -acaq qəti gələcək zamanı göstərir, -mış burada imiş hissəciyidir.

“Bağban saralmış yarpaqları yığıb aparmalı idi” cümləsini təhlil et. Saralmış feili sifət, yığıb feili bağlamadır; aparmalı idi vacib şəklinin idi ilə birləşməsidir.

Tipik səhv

Qaçırdı: -ır indiki zaman, -dı şühudi keçmiş zaman şəkilçisidir. Alınmaq qayıdış növdədir, çünki -ın şəkilçisi var.

Qaçırdı = qaçır idi: -ır indiki zaman şəkilçisi, -dı isə idi hissəciyidir; qaçdı sözündə -dı zaman şəkilçisidir. Daranmaq qayıdış, alınmaq məchul növdədir.

Tələsmə: -dı zaman şəkilçisindən sonra gəlirsə, idi hissəciyidir; feilin kökünə birbaşa qoşulanda zaman şəkilçisidir.

-ın, -in kimi şəkilçilər də təkbaşına növü müəyyənləşdirmir. Şəkilçi ilə yanaşı hərəkətin kimə yönəldiyini yoxla: daranan özünü darayır, alınan şeyi isə başqası alır.

Özünü yoxla

Görməyəcəksən feilinin quruluşunu və başlanğıc formasını seç.

Dinləməliymiş feilinin düzgün təhlilini seç.

Yazdırıldı feilində sonuncu növ şəkilçisini və yekun məna növünü müəyyən et.

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et

Feilin quruluşu və şəkilçiləri üzrə tapşırıqları həll et, hər birinin izahına bax.

Mövzu üzrə sınaq, 11-ci sinif Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Milyon yalan? — Feilin şəkilləri (əmr, vacib)», səh. 28
Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Səyyahlar və onların coğrafi kəşfləri — Feilin şəkilləri (lazım, arzu)», səh. 36
Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Niyə “Amerika”? — Feilin şəkilləri (şərt, xəbər)», səh. 41
Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Qatarda söhbət — Ayrı yazılan mürəkkəb sözlər», səh. 64
Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «İki il ağacda yaşayan qadın Culiya Hillin fədakarlığı — Əsas nitq hissələri (təkrar)», səh. 79
Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 2-ci hissə, «Qoca aşpaz — Qeyri-müəyyən təsirlik hal», səh. 24
Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 2-ci hissə, «Havada uçuş — Xəbər vəzifəsində olan feillərin deyilişi və yazılışı», səh. 58
Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Qadın səyyahlar — Feil», səh. 43