beta

← Geri

Azərbaycan dili, Morfologiya

Köməkçi nitq hissələri: qoşma, bağlayıcı, ədat və modal söz

Bu səhifədən sonra qoşmanı, bağlayıcını, ədatı və modal sözü cümlədəki işinə görə ayıra və onları düz yaza biləcəksən.

Oxumaq 4 dəqiqə çəkir

“Mən də gəlirəm” ilə “Mən gəlirəm” arasında cəmi iki hərf fərq var. Amma birincini deyəndə başqasının da gəldiyini bildirirsən, ikincidə isə yalnız özündən danışırsan.

“Də”, “ilə”, “kaş”, “üçün” kimi sözlərin heç biri təkbaşına bir şeyin adını çəkmir, onlara sual da verə bilməzsən. Amma birini cümlədən çıxaranda ya məna dəyişir, ya da sözlər bir-birindən qopur.

Üstəlik, yazılışları da tələ qurur: “mən də” ayrı, “məndə” bitişik yazılır və bunlar tamam ayrı mənalardır. Bu xırda, amma inadkar sözləri tanımağın yolu sadədir: onların cümlədə nə iş gördüyünə baxmaq.

Niyə lazımdır

Köməkçi sözləri tanıyanda “də”ni nə vaxt ayrı yazacağını, “ki”ni nə vaxt sözə bitişdirəcəyini uzun-uzadı düşünmədən bilirsən. İnşada da, adi mesajda da gözə dəyən yazı səhvlərinin bir hissəsi məhz bu sözlərdən çıxır.

İmtahanda bu mövzunun tapşırıqları qısadır, amma diqqət istəyir: eyni söz iki cümlədə iki ayrı nitq hissəsi ola bilər. Sözün cümlədəki işini yoxlamağı vərdiş etsən, belə suallarda vaxt itirməzsən.

İmtahan bu mövzuda nə soruşur?

Sən cümlədə ədatları tapıb saymalı, qoşmanı bağlayıcıdan ayırmalı və qoşmaların yazılışındakı səhvi müəyyən etməlisən. “Ki” və “da, də”nin gah köməkçi söz, gah da şəkilçi olduğunu fərqləndirmək, bağlayıcı işlənməyən cümləni seçmək də bu mövzunun tapşırıqlarındandır.

Qayda

  • Köməkçi nitq hissələri müstəqil leksik məna daşımır, suala cavab vermir və ayrıca cümlə üzvü olmur.
  • Qoşma qoşulduğu sözlə birlikdə bənzətmə, zaman, istiqamət, vasitə kimi mənalar yaradır: quş kimi, nahardan sonra. “Başqa”, “savayı” çıxışlıq hallı sözdən sonra istisna bildirə bilər: Əlidən savayı; başqa çanta birləşməsində isə “başqa” sifətdir.
  • Bağlayıcı sözləri və ya mürəkkəb cümlədəki hissələri əlaqələndirir: alma və armud. “Amma” qarşılaşdırma, “ya ... ya da” bölüşdürmə, “nə ... nə də” inkarlıq bildirir.
  • İlə həmcins üzvləri əlaqələndirəndə bağlayıcıdır; bu halda onu “və” ilə əvəz edə bilərsən. Hərəkətin vasitəsini və ya birgəliyi bildirəndə qoşmadır: iynə ilə tikmək.
  • Ədat ifadənin təsirini artırır, ona sual, arzu, əmr kimi çalarlar verir. “Axı”, “lap” qüvvətləndirici, “kaş” arzu ədatıdır: Kaş yarış başlasın!
  • Ki iki cümlə hissəsini bağlayanda bağlayıcı, fikri qüvvətləndirəndə ədat olur; hər ikisi ayrı yazılır. Yeni söz düzəldən -ki leksik şəkilçisi isə bitişik yazılır: səhərki məşq.
  • Da, də iştirak bildirəndə bağlayıcı, təkidi artıranda ədatdır; hər iki halda ayrı yazılır: Mən də hazıram, Gözlə də! Yerlik hal şəkilçisi isə bitişikdir: bağda.
  • Qoşmaların yazılışı: “üçün”, “bəri”, “qədər” ayrı, “-dək”, “-can, -cən” bitişik yazılır: gecəyədək, limanacan. “İlə”nin qısa forması da bitişikdir: dostumla.

Tapşırıqlarda daha bir köməkçi nitq hissəsi də var:

  • Modal söz danışanın fikrə münasibətini göstərir. Əlbəttə, şübhəsiz əminlik bildirir; bəlkə, deyəsən, ola bilsin isə fikrin qəti olmadığını, güman və şübhəni bildirir: Deyəsən, avtobus gecikir.

Tapşırıqlarda işlənən qaydalar

Öyrənilməli qayda

Ədat sözün və ya bütöv fikrin təsirini artırır, ona sual, arzu, əmr kimi çalarlar verir; ədatları sayarkən onların cümlədəki işinə diqqət et. Məsələn, Kaş bu gün də günəş çıxaydı cümləsində arzu bildirən söz ədat, iştirak bildirən söz isə bağlayıcıdır.

Öyrənilməli qayda

Modal sözlər sırasını tamamlamaq üçün onların bildirdiyi münasibəti müqayisə et: güman, şübhə bildirən sözlər fikrin qəti olmadığını göstərir. Məsələn, Ola bilsin, qonaqlar tezliklə gələr cümləsində gəlmə hadisəsi ehtimal olunur.

Öyrənilməli qayda

“Ki”nin vəzifəsini mənasına görə ayır: söz yaradıb bitişik yazılırsa, leksik şəkilçidir, fikrin təsirini artırırsa, ədatdır, iki cümləni əlaqələndirirsə, bağlayıcıdır. Məsələn, Sabahkı görüş təxirə düşdü cümləsində şəkilçi zaman bildirən sözdən əlamət bildirən söz yaradıb.

Öyrənilməli qayda

Bağlayıcı sözləri və ya cümlələri əlaqələndirir; “ilə”ni yoxlayarkən onu “və” ilə əvəz et: məna saxlanırsa, bağlayıcıdır, vasitə və ya birgəlik bildirirsə, qoşmadır. Məsələn, Qələm ilə dəftər aldım cümləsində “ilə” iki əşyanın adını bağlayır.

Öyrənilməli qayda

-dək, -can, -cən qoşmalarını əvvəlki sözə bitişdir, “üçün”, “bəri” qoşmalarını ayrı yaz; “ilə”nin qısa forması olan -la, -lə də bitişik yazılır. Məsələn, Günortayadək nənəmlə bağda işlədim cümləsində hər iki qoşma sözə bitişib.

Öyrənilməli qayda

“Da, də”ni vəzifəsinə görə fərqləndir: iştirak bildirərək sözləri və ya cümlələri əlaqələndirəndə bağlayıcı, fikri qüvvətləndirəndə ədat, sözə bitişib yerlik hal yaradanda şəkilçidir. Məsələn, Alma da yetişdi, armud da saraldı cümləsində təkrarlanan “da” bağlayıcıdır.

Öyrənilməli qayda

Qoşmanı seçərkən sözün əvvəlki sözə hansı məna çaları verdiyini yoxla: “başqa”, “savayı”, “özgə” çıxışlıq haldan sonra fərqləndirmə bildirə bilər, isimdən əvvəl əlamət bildirən “başqa”, “özgə” isə sifətdir. Məsələn, Bu çantadan başqa yüküm yoxdur cümləsində “başqa” qoşma kimi işlənib.

Öyrənilməli qayda

“Çünki” ilə səbəb bildirən hissə əvvəlki fikrə bağlanır və vergül bağlayıcının qabağına yazılır; təkcə bağlayıcı işləndiyi üçün ondan sonra vergül qoyma. Məsələn, Çiçəkləri suladım, çünki torpaq qurumuşdu.

Vəzifəni müəyyən et

Qalın göstərilən sözün və ya hissənin vəzifəsini müəyyən et.

Nümunələr

1

“Axı bu çanta lap yüngüldür!” cümləsində ədatları say.

Həllə bax

Həlli: “Axı” fikri, “lap” isə əlaməti qüvvətləndirir. Deməli, iki ədat var.

2

“Qayçı ilə kağız buradadır” və “Kağızı qayçı ilə kəsdim” cümlələrində “ilə”ni fərqləndir.

Həllə bax

Həlli: Birincidə “qayçı və kağız” deyə bilərsən: bağlayıcıdır. İkincidə qayçı kəsmə vasitəsidir: “ilə” qoşmadır.

3

“Sabahkı görüş”, “Mən ki razıyam”, “Bildim ki, qonaq gəlib” nümunələrində “ki” nədir?

Həllə bax

Həlli: Birincidə əlamət bildirən söz düzəldən leksik şəkilçi, ikincidə fikri qüvvətləndirən ədat, üçüncüdə iki hissəni əlaqələndirən bağlayıcıdır.

Tipik səhv

“Günortayadək” sözündə “-dək” sözə bitişik yazıldığı üçün şəkilçidir.

“Günortayadək” sözündə “-dək” qoşmadır: bitişik yazılsa da, “günortaya” sözü ilə birlikdə zaman həddi bildirir.

Sözün tanış görünüşünə əsaslanıb qərar vermə. Əvvəl onun cümlədə nə etdiyini yoxla: əlaqə yaradır, məna çaları verir, yoxsa təkidi gücləndirir?

Bitişik yazılan hər hissəni də şəkilçi sayma: “-dək”, “-can, -cən” bitişik yazılsa da, qoşmadır. “İlə”nin qısa forması da bitişik yazılır; qoşma, yoxsa bağlayıcı olduğunu cümlədəki vəzifəsinə görə müəyyən et.

Özünü yoxla

“Nərmin də danışdı” və “Danış da!” cümlələrində “də” və “da” müvafiq olaraq hansı nitq hissələridir?

Hansı cümlədə qalın göstərilən hissə bağlayıcıdır?

Qoşmaların düzgün yazıldığı cümləni seç.

Bu mövzunu sınaqda yoxla

Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.

Mövzu üzrə sınaq, 9-cu sinif

Digər mövzular

Bütün Azərbaycan dili mövzuları

Dərslikdə bu mövzu

  • Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Səyahət mənə yaşamaq stimulu verir», səh. 128
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «Nobel sülh mükafatı — Ədat», səh. 6
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «“O mənim bacımdır...” — Ədat və bağlayıcıların qrammatik omonimliyi», səh. 12
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 1-ci hissə, «17 yaşlı Nobel mükafatı laureatı — Modal sözlər», səh. 16
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Fironlar və ehramlar — Qoşma. Qoşmaların orfoqrafiyası», səh. 74
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Troya müharibəsi — Qoşmanın qrammatik sinonimliyi və omonimliyi», səh. 82
  • Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Barbarlar və vandallar — Bağlayıcılar», səh. 88