Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Xitabın ifadə vasitələri: isim, isimləşmiş söz, söz birləşməsi
Xitabın tək sözlə, isimləşmiş sözlə, yoxsa söz birləşməsi ilə ifadə olunduğunu tanıyacaq və onu mübtəda ilə qarışdırmayacaqsan.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Bu iki cümləni müqayisə et: «Ana, çörək al.» və «Ana çörək aldı.» Birincidə anana müraciət edirsən, ondan nəsə xahiş edirsən. İkincidə isə ana haqqında xəbər verirsən. Fərqi bir vergül və cümlənin quruluşu yaradır.
Müraciət olunanı bildirən söz və ya söz birləşməsi xitab adlanır və sən onu hər gün işlədirsən: «Müəllim, bir sual verə bilərəm?», «Əziz dostum, ad günün mübarək». Bəzən xitab tək sözdür, bəzən bir neçə sözdən ibarətdir, bəzən də yanında «of», «vay» kimi nida olur.
Bu səhifədə hansısa xitabın nə ilə ifadə olunduğunu necə tanımağı öyrənəcəksən.
Niyə lazımdır
Xitabı düzgün tanıyanda cümləni təhlil edərkən onu təsadüfən mübtəda və ya təyin saymırsan. Vergülü harada qoyacağını da bilirsən: xitab cümlədə ayrılır.
İmtahanda bir neçə fikrin hər birini yoxlamaq lazım gəlir. Xitabın harada başlayıb harada bitdiyini düz müəyyən etsən, fikirlərin çoxunun doğru, yoxsa yanlış olduğu dərhal aydın olur.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Şeirdən götürülmüş iki cümlədə xitablar verilir və hər xitab haqqında bir neçə fikrin doğru-yanlışlığını yoxlamalısan. Soruşulur: xitab tək sözlə, yoxsa söz birləşməsi ilə ifadə olunub, hansı nitq hissəsi ilə ifadə olunub, xəbərlə əlaqəsi varmı, vergül olmasa mübtəda kimi başa düşülərmi, xitabın yanındakı nida ona daxildirmi.
Qayda
- Xitab adlıq halda olan isimlə, isimləşmiş sözlə və ya ismi söz birləşməsi ilə ifadə olunur. Tək söz belə ola bilər (Kamran), iki və daha çox sözdən ibarət birləşmə də (hörmətli müəllimlər).
- Xitab söz birləşməsidirsə, bütün birləşmə birlikdə müraciəti bildirir. Onun tərəfləri ayrıca cümlə üzvü hesab olunmur, çünki xitabın özü cümlə üzvü deyil.
- Xitab xəbərlə tabelilik əlaqəsinə girmir və heç bir suala cavab vermir.
- Hiss bildirən nida (of, vay, aman) xitabın yanında işlənə bilər, lakin xitaba daxil deyil. Nida da, xitab da, adətən, vergüllə ayrılır.
- Müraciət insana, həm də cansız varlığa və anlayışa ola bilər.
| Mətndəki xitab | İfadə vasitəsi |
|---|---|
| Hörmətli müəllimlər | Söz birləşməsi; bütöv xitab |
| Kamran | İsim; Vay nidası daxil deyil |
| Cavan | İsimləşmiş sifət |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qayda
Öyrənilməli qayda
Xitab müraciət olunanı bildirir və adlıq halda isim, isimləşmiş söz və ya ismi birləşmə ilə ifadə olunur (Əziz dost, bura gəl). O, cümlə üzvü deyil və cümlənin digər sözləri ilə sintaktik əlaqəyə girmir.
Xitabı tanı
Hər cümləni oxu və doğru variantı seç.
Nümunələr
Hörmətli müəllimlər, sizi bayrama dəvət edirik. Xitab necə ifadə olunub?
Həllə bax
Həlli: xitab hörmətli müəllimlər söz birləşməsidir. Bütövlükdə bir xitab olduğundan hörmətli sözünü ayrıca təyin adlandırmaq düzgün deyil.
Vay, Kamran, sən necə tez gəldin. Xitabı və nidanı göstər.
Həllə bax
Həlli: Kamran xitabdır, tək söz, yəni isimlə ifadə olunub. Vay hiss bildirən nidadır, xitaba daxil deyil. Hər ikisi vergüllə ayrılıb. Cümlənin mübtədası isə sən sözüdür.
Cavan, sabah toplantıya gəl. Xitab hansı nitq hissəsi ilə ifadə olunub?
Həllə bax
Həlli: cavan burada şəxs bildirən isimləşmiş sifətdir. Xitab isimləşmiş sifətlə ifadə olunub; xəbərlə (gəl) tabelilik əlaqəsinə girmir.
Tipik səhv
«Əziz dostum, məktubunu aldım.» — əziz təyindir, xitab yalnız dostum sözüdür. «Vay, Kamran, ...» — xitab Vay, Kamran hissəsidir.
Əziz dostum tam şəkildə bir xitabdır. Vay nidadır, xitaba daxil deyil, ayrıca dayanır; xitab yalnız Kamran sözüdür.
Söz birləşməsi ilə ifadə olunan xitabda birinci sözü təyin, ikincini xitab saymaq olmaz: birləşmə bütövlükdə bir xitabdır. Nidanı da xitabın tərkibinə qatma.
Xitabı mübtəda ilə qarışdırmamaq üçün sözün müraciət kimi səslənib-səslənmədiyinə və xəbərlə əlaqəsinin olub-olmadığına bax.
Özünü yoxla
Aman, balaca pişik, yola çıxma! Cümlədəki xitabı bütöv şəkildə seç.
Balaca pişik söz birləşməsi bütövlükdə xitabdır; balaca ayrıca təyin sayılmır. Aman nidadır və xitaba daxil deyil.
Tənbəl, işini sonraya saxlama. Xitabın ifadə vasitəsi hansıdır?
Tənbəl sifəti burada əlamətin özünü deyil, həmin əlamətə malik şəxsi bildirir. Buna görə xitab isimləşmiş sifətlə ifadə olunub.
Sən bu xəritəni haradan tapdın, Leyla? Leyla sözü haqqında hansı fikir doğrudur?
Leyla müraciət olunanı bildirən, adlıq halda isimlə ifadə olunmuş xitabdır və xəbərlə tabelilik əlaqəsinə girmir. Cümlənin mübtədası sən sözüdür.
Bu mövzunun tapşırıqlarını işlə
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliÜmumiləşdirici sözlər və durğu işarələriDurğu işarələri buraxılmış cümlə verilir.
- Azərbaycan diliCümlə üzvlərinin əlavəsiTire ilə ayrılmış söz və ya ifadələrin hansı cümlə üzvünün əlavəsi olduğunu müəyyən etməlisən.
- Azərbaycan diliXitabBir neçə cümlədə altından xətt çəkilmiş sözlərin hansının xitab olduğunu, hansının mübtəda, təyin və ya başqa…
- Azərbaycan diliSadə və mürəkkəb cümləCümlənin başlanğıcı verilir və onun yanına bir neçə davam variantı qoyulur.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Əhvalpürsanlıq — Xitab», səh. 135
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Avraam Linkolnun oğlunun müəlliminə məktubu — Mübtəda və xitabın fərqləndirilməsi», səh. 60