Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Cümlə üzvlərinin əlavəsi: hansı üzvə aid olduğunu necə tapmalı
Tire ilə ayrılan sözün əlavə olduğunu görəcək, onun hansı cümlə üzvünə aid olduğunu bir sualla tapacaqsan.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
«Sabah müəllimlə görüşürük» cümləsinə bax. Onu oxuyan adam haqlı olaraq soruşa bilər: hansı müəllimlə? Cümlə bunu demir. İndi belə yaz: «Sabah müəllimlə – fizika müəllimimizlə görüşürük». Sual öz-özünə yox olur.
Bunu hər gün edirik və fikirləşmirik də. Bir söz deyirik, sonra arxasınca onu dəqiqləşdiririk ki, qarşımızdakı səhv adamı və ya səhv yeri düşünməsin. Qrammatikada bu dəqiqləşdirmənin öz adı var.
Yazıda o, adətən, tire ilə ayrılır. Amma tire təkbaşına sübut deyil, bu işarə cümlədə başqa yerlərdə də işlənir. Əsl yoxlama belədir: söz əvvəlki üzvü dəqiqləşdirirmi və onunla eyni suala cavab verirmi? Elə bu sual onun hansı üzvə aid olduğunu da göstərir.
Niyə lazımdır
Əlavə yazını dəqiq edir. İnşada «şəhərə getdik» əvəzinə «şəhərə – Gəncəyə getdik» yazanda oxucu təxmin etmir, bilir. Bir də durğu işarəsi var: tire harada, vergül harada qoyulur, bunu bilməsən, ən gözəl fikir də səliqəsiz görünür.
İmtahanda bu mövzu tez həll olunan tapşırıq verir, amma yalnız üsulu bilənə. Sualı düzgün versən, cavabı bir neçə saniyəyə taparsan.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Tire ilə ayrılmış söz və ya ifadələrin hansı cümlə üzvünün əlavəsi olduğunu müəyyən etməlisən. Adətən, bir neçə cümlə və üç növ əlavə (məsələn, mübtədanın, tamamlığın, zərfliyin əlavəsi) verilir, sən isə cümlələri bu növlərlə uyğunlaşdırırsan. Bəzən əlavəni tapmaq, onu təyindən fərqləndirmək və ya durğu işarəsini düzgün qoymaq da tələb olunur.
Qayda
- Cümlə üzvünün mənasını aydınlaşdıran və dəqiqləşdirən söz və ya söz birləşməsinə əlavə deyilir.
- Əlavə izah etdiyi üzvlə eyni suala cavab verir və eyni şəxsi və ya əşyanı bildirir. O, mübtəda, tamamlıq, zərflik kimi üzvlərə aid ola bilər.
- Əlavə, adətən, izah etdiyi üzvdən sonra gəlir və ondan tire ilə ayrılır.
- Üzvlə əlavə arasında yəni bağlayıcısı da işlənə bilər. Onda tire yerinə bağlayıcıdan əvvəl vergül qoyulur.
| Mətndəki əlaqə | Əlavənin aid olduğu üzv |
|---|---|
| atam – təcrübəli həkim | Mübtəda: kim? |
| paytaxtda – Bakıda | Yer zərfliyi: harada? |
| Leyla xalaya – anamın bacısına | Tamamlıq: kimə? |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Əlavə cümlə üzvünün yanında durub onu dəqiqləşdirir və çox vaxt tire ilə ayrılır. Hansı üzvə aid olduğunu bilmək üçün əlavənin izah etdiyi sözün cümlədəki vəzifəsinə bax: Qonşumuz – Rəsul müəllim gəldi cümləsində əlavə mübtədaya aiddir.
Əlavə kimə aiddir?
Hər cümlədə tire və ya yəni ilə ayrılan hissəyə bax. Tiredən əvvəlki sözə və əlavəyə eyni sualı ver.
Nümunələr
Atam – təcrübəli həkim bu xəstəxanada işləyir.
Həllə bax
Həlli: atam sözü «kim?» sualına cavab verir və mübtədadır. Təcrübəli həkim də «kim?» sualına cavab verir və eyni şəxsi göstərir. Deməli, bu, mübtədanın əlavəsidir.
Konsert paytaxtda – Bakıda keçiriləcək.
Həllə bax
Həlli: paytaxtda «harada?» sualına cavab verən yer zərfliyidir. Bakıda həmin yeri dəqiqləşdirir. Bu, zərfliyin əlavəsidir.
Biz Leyla xalaya – anamın bacısına qonaq getdik. cümləsini yəni ilə yaz.
Həllə bax
Həlli: Leyla xalaya «kimə?» sualına cavab verən tamamlıqdır, anamın bacısına isə onun əlavəsidir. Yəni ilə: Biz Leyla xalaya, yəni anamın bacısına qonaq getdik. Tire düşür, yəni sözündən əvvəl vergül qoyulur.
Tipik səhv
Qonaqlar Şuşaya – qədim mədəniyyət mərkəzinə getdi. Tire var, deməli, bu, mübtədanın əlavəsidir.
Şuşaya «hara?», qədim mədəniyyət mərkəzinə də «hara?» sualına cavab verir. Deməli, əlavə mübtədaya yox, Şuşaya sözünə (zərfliyə) aiddir.
Tireni görən kimi əlavəni cümlənin ilk sözünə, yəni mübtədaya bağlamaq olmaz. Əlavə hansı üzvü izah edirsə, ona aiddir: tirenin əvvəlindəki sözə və əlavəyə eyni sualı ver.
Əlavəni həmcins üzvlə də qarışdırma: Leyla xalaya – anamın bacısına bir şəxsdir, Leyla xalaya, Aygünə isə iki ayrı şəxsdir.
Özünü yoxla
Uşaqlar məşqçini – Vüqar müəllimi alqışladılar. Bu cümlədə Vüqar müəllimi hansı üzvün əlavəsidir?
Məşqçini və Vüqar müəllimi «kimi?» sualına cavab verir və eyni şəxsi bildirir. Məşqçini tamamlıq olduğuna görə əlavə tamamlığa aiddir.
Hansı cümlədə əlavə işlənib?
Aysel sözü dostum mübtədasını dəqiqləşdirir: hər ikisi «kim?» sualına cavab verir və eyni şəxsi bildirir. İkinci cümlədə ağıllı təyindir, üçüncüdə isə iki ayrı şəxsi bildirən həmcins mübtədalar var.
Çadırı burada – çayın kənarında qurduq. Cümləni yəni ilə yazanda hansı variant düzgün olar?
Üzvlə əlavə arasında yəni işlənəndə tire əvəzinə bu bağlayıcıdan əvvəl vergül qoyulur. Çayın kənarında ifadəsi burada yer zərfliyini dəqiqləşdirir.
Bu mövzunu sınaqla bərkit
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et, hər birinin izahını gör.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliHəmcins üzvlərMisra və ya cümlələrdə həmcins üzvləri tapmalı, onların hansı cümlə üzvü olduğunu (həmcins mübtədalar…
- Azərbaycan diliHəmcins üzvlərCümlənin başlanğıcına bir neçə davam variantı verilir və sən hansı davamla cümlənin sadə, hansı davamla…
- Azərbaycan diliÜmumiləşdirici sözlər və durğu işarələriDurğu işarələri buraxılmış cümlə verilir.
- Azərbaycan diliXitabBir neçə cümlədə altından xətt çəkilmiş sözlərin hansının xitab olduğunu, hansının mübtəda, təyin və ya başqa…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Azərbaycan teatrı — Əlavələr», səh. 110