Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Ümumiləşdirici sözlər və durğu işarələri: qoşa nöqtə, yoxsa tire?
Ümumiləşdirici sözün yerinə baxıb qoşa nöqtəni, tireni və vergülü düzgün qoymağı öyrənəcəksən.
Oxumaq 3 dəqiqə çəkir
Dostuna mesaj yazırsan: «Mağazadan bunları al: çörək, süd, yumurta». Qoşa nöqtəni heç fikirləşmədən qoyursan, çünki o, oxuyana «indi siyahı gəlir» deyir.
İndi cümləni tərsinə qur: «Çörək, süd, yumurta – bunların hamısı lazımdır». Siyahı əvvələ keçdi, işarə də dəyişdi: qoşa nöqtənin yerinə tire gəldi.
Hər iki cümlədə sadalananların hamısını bir yerə yığan söz var: bunları, bunların hamısı. Bu sözün yeri dəyişəndə işarə də dəyişir. Bütün mövzu da elə budur.
Niyə lazımdır
Durğu işarəsi oxuyana yol göstərir. Qoşa nöqtəni görən bilir ki, indi sadalama başlayacaq. Tireni görən başa düşür ki, sadalama bitdi və yekun gəlir. İnşada, məktubda, hətta adi mesajda fikrin rahat oxunması bundan asılıdır.
İmtahanda belə tapşırıqlarda işarələrdən birinin yeri səhv olsa, bütün variant yanlış olur. Əvvəl ümumiləşdirici sözü tapmağı, sonra onun sadalamadan əvvəl, yoxsa sonra gəldiyinə baxmağı vərdiş etsən, düz variant tez seçilir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Durğu işarələri buraxılmış cümlə verilir. Cümlədə həmcins üzvlər, onları ümumiləşdirən söz və bəzən ara söz olur. Sən buraxılmış işarələrin (vergül, tire, qoşa nöqtə) cümlədəki ardıcıllığını düzgün göstərməlisən. Bəzən ümumiləşdirici sözü tapıb onun yerinə görə işarənin niyə belə qoyulduğunu izah etmək də tələb olunur.
Qayda
- Həmcins üzvlərin hamısına aid olub onların mənasını bir sözlə və ya ifadə ilə bildirən sözə ümumiləşdirici söz deyilir.
- Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəl gələndə ondan sonra qoşa nöqtə qoyulur.
- Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən sonra gələndə ondan əvvəl tire qoyulur.
- Sadalama intonasiyası ilə bağlanan həmcins üzvlər vergüllə ayrılır, tək və bağlayıcısı ilə bağlananların arasında vergül qoyulmur.
- Ümumiləşdirici sözdən sonra yəni, məsələn işlənərsə, bu sözlərdən əvvəl vergül, sonra qoşa nöqtə qoyulur.
- Ümumiləşdirici sözdən əvvəl bir sözlə kimi ara söz olarsa, ondan əvvəl tire, sonra vergül yazılır.
| Yer | İşarə sxemi |
|---|---|
| Sadalamadan əvvəl | Ümumiləşdirici söz: sadalama |
| Sadalamadan sonra | Sadalama – ümumiləşdirici söz |
| Əvvəldə, məsələn sözü ilə | Ümumiləşdirici söz, məsələn: sadalama |
| Sonda, bir sözlə ifadəsi ilə | Sadalama – bir sözlə, ümumiləşdirici söz |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Həmcins üzvlər vergüllə ayrılır; onlardan sonra ümumiləşdirici söz gələndə qarşısına tire qoyulur, bir sözlə kimi ara ifadə isə vergüllə ayrılır: Alma, armud, heyva – bir sözlə, meyvələr.
Öyrənilməli qayda
Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəl gələndə ondan sonra qoşa nöqtə, həmcins üzvlərin özləri arasında isə vergül qoyulur. Məsələn: Hər şeyi unutdu: dərsləri, ev işlərini.
Hansı işarə gəlməlidir?
Cümlədə nöqtələrin yerinə hansı işarə və ya işarələr düşür? Əvvəl ümumiləşdirici sözü tap, sonra onun yerinə bax.
Nümunələr
Dostlarımız Vüqar Samir Lalə Aytən sabah bizə gələcəklər.
Həllə bax
Həlli: dostlarımız sözü həmcins mübtədaları (Vüqar, Samir, Lalə, Aytən) ümumiləşdirir və onlardan əvvəl gəlir. Ona görə ondan sonra qoşa nöqtə, adlar arasında vergül qoyulur: Dostlarımız: Vüqar, Samir, Lalə, Aytən sabah bizə gələcəklər.
Kür Araz Tərtər bunların hamısı Azərbaycan çaylarıdır.
Həllə bax
Həlli: ümumiləşdirici söz (bunların hamısı) həmcins üzvlərdən sonra gəlir, deməli, ondan əvvəl tire yazılır: Kür, Araz, Tərtər – bunların hamısı Azərbaycan çaylarıdır.
Müəllimlər şagirdlər valideynlər bir sözlə hamı bayram tədbirinə toplaşmışdı.
Həllə bax
Həlli: ümumiləşdirici söz hamı sonda gəlir, ondan əvvəl isə ara söz var. Ara sözdən əvvəl tire, sonra vergül qoyulur: Müəllimlər, şagirdlər, valideynlər – bir sözlə, hamı bayram tədbirinə toplaşmışdı.
Tipik səhv
Alma, armud, nar: bunların hamısı meyvədir.
Alma, armud, nar – bunların hamısı meyvədir.
Şagirdlər tire ilə qoşa nöqtəni qarışdırırlar: ümumiləşdirici söz əvvəldə olanda tire, sonda olanda qoşa nöqtə qoyurlar. Düzgün qayda tərsinədir: əvvəldə qoşa nöqtə, sonda tire. Yadda saxlamaq üçün belə düşün: qoşa nöqtə «bax, indi sadalayıram» deyir, ona görə sadalamadan əvvəl durur, tire isə sadalamanı yekunlaşdıran sözdən qabaq gəlir.
Bir də ara sözləri (deyəsən, yəqin, bir sözlə) unutma: onların da vergülü ayrıca qoyulur, ona görə işarələri soldan sağa bir-bir say.
Özünü yoxla
Durğu işarələri düzgün qoyulmuş cümləni seç.
Ümumiləşdirici söz olan bunları sadalamadan əvvəl gəldiyi üçün sadalamadan əvvəl qoşa nöqtə qoyulur. Kompas və fənər tək və bağlayıcısı ilə bağlandığından aralarında vergül yazılmır.
Köynək, şalvar, pencək … bir sözlə … bütün geyimlər ütülənmişdi. Nöqtələrin yerinə ardıcıllıqla hansı işarələri qoymalısan?
Bütün geyimlər ümumiləşdirici ifadəsi həmcins üzvlərdən sonra gəlir. Ondan əvvəl işlənən bir sözlə ara sözündən əvvəl tire, sonra vergül qoyulur.
Çantaya iki alət qoydum … yəni … çəkic və kəlbətin. Nöqtələrin yerinə ardıcıllıqla hansı işarələri qoymalısan?
İki alət ifadəsi sadalanan həmcins üzvləri ümumiləşdirir. Ümumiləşdirici ifadədən sonra yəni işləndiyinə görə bu sözdən əvvəl vergül, sonra qoşa nöqtə qoyulur.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliTəyinin aid olduğu üzvlərBir neçə cümlə verilir və təyinin hansı cümlə üzvünü izah etdiyini müəyyən etməlisən: mübtədanı, tamamlığı…
- Azərbaycan diliHəmcins üzvlərMisra və ya cümlələrdə həmcins üzvləri tapmalı, onların hansı cümlə üzvü olduğunu (həmcins mübtədalar…
- Azərbaycan diliHəmcins üzvlərCümlənin başlanğıcına bir neçə davam variantı verilir və sən hansı davamla cümlənin sadə, hansı davamla…
- Azərbaycan diliCümlə üzvlərinin əlavəsiTire ilə ayrılmış söz və ya ifadələrin hansı cümlə üzvünün əlavəsi olduğunu müəyyən etməlisən.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «İlk aktrisamız kimdir? — Həmcins üzvlərdə ümumiləşdirici sözlər», səh. 122