Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Həmcins üzvlər: siyahı bir cümləyə necə sığır
Həmcins üzvləri tapmağı, onları nəyin bağladığını görməyi və cümlənin sadə, yoxsa mürəkkəb olduğunu ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 4 dəqiqə
Marketə gedən birinə siyahı versən, orada alt-alta yazılacaq: çörək, süd, yumurta. Danışanda isə bu üç şeyi bir cümləyə yığmaq daha rahatdır: Çörək, süd və yumurta al. Burada çörək ilə süd sadalama intonasiyası ilə bağlanır, yazıda aralarına vergül qoyulur. Sonuncu yumurta isə tək və bağlayıcısı ilə qoşulur, ona görə və-dən əvvəl vergül yoxdur.
Elə bu adi siyahı həmcins üzvlərin özüdür. Çətinliyi başqa yerdədir: vergülü çox olan hər cümlə siyahı deyil. Əli gəldi, oturdu ilə Əli gəldi, anası oturdu zahirən oxşayır, amma birincisi sadə cümlədir, ikincisi mürəkkəb. Fərqi görmək üçün kiçik bir qayda kifayətdir.
Niyə lazımdır
Həmcins üzvlər mətni yığcam edir. Anam çörək aldı. Anam süd aldı. yazmaq əvəzinə, bir cümlədə hamısını deyirsən. İnşada da, rəsmi məktubda da vergülü haraya qoyacağını məhz bu qayda deyir.
İmtahanda isə bu mövzu tez-tez durğu işarələri və cümlənin quruluşu ilə bağlı tapşırıqlarla birlikdə gəlir. Həmcins üzvləri düz tapan şagird vergülün səbəbini də, cümlənin növünü də bir baxışda görür.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Cümlənin başlanğıcına bir neçə davam variantı verilir və sən hansı davamla cümlənin sadə, hansı davamla mürəkkəb olduğunu müəyyən etməlisən. Bundan başqa, cümlədə həmcins üzvləri tapıb onların hansı cümlə üzvü olduğunu demək, həmcins üzvləri bağlayan vasitəni (sadalama intonasiyası, bağlayıcı) göstərmək və vergülün səbəbini izah etmək tələb oluna bilər.
Qayda
- Eyni suala cavab verən, cümlədə eyni vəzifəni daşıyan və eyni üzvə aid olan bərabərhüquqlu sözlərə həmcins üzvlər deyilir.
- Həmcins üzvlər bir-birinə tabe deyil, bərabərdir. Onlar sadalama intonasiyası ilə (yazıda vergüllə) və ya və, həm…həm, ya…ya, gah…gah, amma, lakin, hətta kimi bağlayıcılarla birləşir.
- Cümlənin hər hansı üzvü həmcins ola bilər: mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin, zərflik. Hətta bütün üzvlər eyni anda həmcins ola bilər.
- Həmcins xəbərlər eyni mübtədaya aid olur və tabesizlik əlaqəsi ilə bağlanır. Bütöv cümlədə bir qrammatik əsas olduqda cümlə sadə, bir neçə qrammatik əsas olduqda mürəkkəbdir.
| Mətndəki əlaqə | Nəticə |
|---|---|
| Nigar → getdi, götürdü, oturdu | Həmcins xəbərlər; sadə cümlə |
| Sevinc, Rəşad, Aysel → iştirak etdilər | Həmcins mübtədalar; sadə cümlə |
| Sevinc → söylədi; Rəşad → oxudu | İki qrammatik əsas; mürəkkəb cümlə |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qayda
Öyrənilməli qayda
Bir mübtədaya aid bir neçə xəbər həmcins xəbərdir və cümlə sadə qalır, ayrıca mübtədası olan hissə isə cümləni mürəkkəb edir. Məsələn, Əli gəldi, oturdu sadədir, Əli gəldi, anası oturdu isə mürəkkəbdir.
Özünü yoxla
Hər cümləni oxu və düz cavabı seç. Əvvəlcə xəbəri, sonra onun mübtədasını tap.
Nümunələr
Nigar kitabxanaya getdi, iki kitab götürdü, oxu zalında oturdu.
Həllə bax
Həlli: üç xəbərin (getdi, götürdü, oturdu) hamısı Nigar mübtədasına aiddir, sadalama intonasiyası ilə bağlanıb. Bunlar həmcins xəbərlərdir; bütöv cümlədə bir qrammatik əsas olduğundan cümlə sadədir.
Qonaqlar ya bağda, ya da eyvanda oturmuşdular.
Həllə bax
Həlli: bağda və eyvanda «harada?» sualına cavab verən həmcins yer zərflikləridir. Onları bölüşdürmə bağlayıcısı olan ya…ya da birləşdirir. Cümlədə bir mübtəda və bir xəbər var, deməli, o sadədir.
Sevinc də, Rəşad da, Aysel də müsabiqədə iştirak etdilər. və Sevinc şeir söylədi, Rəşad mahnı oxudu. cümlələrini müqayisə et.
Həllə bax
Həlli: birincidə üç həmcins mübtəda (kim?) ortaq xəbərə bağlanır və bir qrammatik əsas yaranır: cümlə sadədir. İkincidə Sevinc söylədi və Rəşad oxudu ayrıca qrammatik əsaslardır: cümlə mürəkkəbdir.
Tipik səhv
Kamran evə qayıtdı, bacısı çay dəmlədi. İki xəbər var, vergüllə ayrılıb, deməli, həmcins xəbərlərdir və cümlə sadədir.
Kamran qayıtdı və bacısı dəmlədi ayrı-ayrı qrammatik əsaslardır: xəbərlər fərqli mübtədalara aiddir, ona görə həmcins deyil, cümlə mürəkkəbdir.
Vergül, da/də bağlayıcısı və ya xəbərlərin çoxluğu səni çaşdırmasın: xəbərləri, onların aid olduğu mübtədaları və aralarındakı sintaktik əlaqəni yoxla. Eyni mübtədaya aid xəbərlər tabelilik əlaqəsindədirsə, həmcins deyil, yeni mübtəda isə ortaq xəbərə bağlanaraq həmcins mübtəda yarada bilər.
Üzvləri və cümlələri əlaqələndirən da/də bağlayıcısını qüvvətləndirici ədatla qarışdırma. Cümlənin sadə, yoxsa mürəkkəb olduğunu müəyyənləşdirmək üçün bütöv cümlədəki qrammatik əsasları tap.
Mövzu üzrə qısa test
Rəssam fırçanı götürdü, ... cümləsini hansı variantla tamamlasan, cümlə sadə qalar?
Götürdü və çəkdi eyni rəssam mübtədasına aid həmcins xəbərlərdir. Bir qrammatik əsas olduğu üçün cümlə sadə qalır.
Aysu xəritəni və cədvəli diqqətlə yoxladı. Bu cümlədə xəritəni və cədvəli hansı cümlə üzvləridir?
Hər iki söz nəyi? sualına cavab verir və eyni yoxladı xəbərinə aiddir. Buna görə onlar həmcins tamamlıqlardır.
Həmcins üzvlər arasında durğu işarələrinin düzgün işləndiyi cümləni seç.
Parçanı və iynəni sadalama intonasiyası ilə bağlandığı üçün aralarında vergül qoyulur. Sonuncu həmcins üzvü birləşdirən tək və bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulmur.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Həmcins üzvlərə aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliTamamlığın ifadə vasitələriCümlədə tamamlığı tapıb onun nə ilə ifadə olunduğunu müəyyən etməlisən: isimlə, əvəzliklə, ismi birləşmə ilə…
- Azərbaycan diliTəyinin aid olduğu üzvlərBir neçə cümlə verilir və təyinin hansı cümlə üzvünü izah etdiyini müəyyən etməlisən: mübtədanı, tamamlığı…
- Azərbaycan diliHəmcins üzvlərMisra və ya cümlələrdə həmcins üzvləri tapmalı, onların hansı cümlə üzvü olduğunu (həmcins mübtədalar…
- Azərbaycan diliÜmumiləşdirici sözlər və durğu işarələriDurğu işarələri buraxılmış cümlə verilir.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Vaqif obrazından başlanan səhnə uğuru — Həmcins üzvlər», səh. 118