Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Tamamlığın ifadə vasitələri: sözdən birləşməyə qədər
Cümlədə tamamlığı sualla tapmağı və onun isimlə, əvəzliklə, yoxsa söz birləşməsi ilə ifadə olunduğunu ayırmağı öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 3 dəqiqə
«Aldım» təkbaşına da cümlədir. Söhbətdə nəyin alındığı əvvəlcədən bəllidirsə, başqa söz lazım olmur. Amma bu cümlənin özü nəyin alındığını göstərmir: həmin məlumat əvvəlki söhbətdən və ya danışıq şəraitindən aydın ola bilər.
«Çörəyi aldım» cümləsində isə bu məlumat cümlənin içindədir. Nəyi aldım? Çörəyi. Bu suala cavab verən üzv tamamlıqdır. Bəzən o tək bir sözdür, bəzən də bütöv bir ifadə: «qonşunun göndərdiyi paketi aldım».
Bu səhifədə tamamlığı necə tanıyacağını və onun nə ilə ifadə olunduğunu necə müəyyən edəcəyini görəcəksən.
Niyə lazımdır
Tamamlığı düzgün tapmaq cümləni üzvlərə ayırmağa kömək edir. Hal şəkilçisinə aldanıb onu yer zərfliyi ilə qarışdırsan, təhlil səhv gedir.
Bu tapşırıqlarda variantlar bir-birinə çox oxşayır. Tamamlığın ifadə vasitəsini müəyyənləşdirəcək və onu yer zərfliyindən ayıracaqsan. Əvvəl xəbəri tapmağa, sonra xəbərdən tamamlığa sual verməyə alışsan, düzgün variantı tez seçərsən və vaxtın da qalar.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Cümlədə tamamlığı tapıb onun nə ilə ifadə olunduğunu müəyyən etməlisən: isimlə, əvəzliklə, ismi birləşmə ilə, yoxsa feili birləşmə ilə. Tapşırıq cümlələrdən birində tamamlığın söz birləşməsi ilə ifadə olunmadığını tapmaqdır. Seçim zamanı hər variantda tamamlığa sual ver və ifadə vasitəsini müəyyənləşdir; iki sözdən ibarət ifadə də əvəzlik ola bilər.
Qayda
- Tamamlıq ikinci dərəcəli üzvdür, əşya və ya obyekt bildirir və ismin yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq hallarında olur.
- Sualları: kimə? nəyə? kimi? nəyi? nə? haranı? kimdə? nədə? kimdən? nədən?
- İfadə vasitələri: isim, əvəzlik, isimləşmiş sifət və say, həm də ismi birləşmə, feili birləşmə (məsələn, məsdər tərkibi) və mürəkkəb adlar.
- Hər kəs, heç kim, heç nə mürəkkəb əvəzliklərdir. Belə əvəzliklərlə ifadə olunan tamamlıqlar söz birləşməsi ilə ifadə olunmuş sayılmır.
- Tamamlıq adətən xəbərlə əlaqədə olur, yəni xəbərin bildirdiyi hərəkətin hansı obyektə yönəldiyini göstərir.
| Mətndəki nümunə | Sual və üzv |
|---|---|
| bizdən kömək istədi | bizdən — kimdən? tamamlıq |
| kömək istədi | kömək — nə? tamamlıq |
| evə qayıtdı | evə — haraya? yer zərfliyi |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Tamamlıq isimlə, əvəzliklə (mən, bu, hər şey) və ya söz birləşməsi ilə ifadə oluna bilər. Tamamlıq əvəzliklə verildikdə o, söz birləşməsi sayılmır: Sevil hər şeyi etiraf etdi.
Tamamlıq nə ilə ifadə olunub?
Xəbəri tap, sonra xəbərdən tamamlığa sual ver və onun nə ilə ifadə olunduğunu seç.
Nümunələr
Müəllim şagirdlərin cavabını dinlədi.
Həllə bax
Həlli: müəllim nəyi dinlədi? Şagirdlərin cavabını. Tamamlıq ismi birləşmə ilə ifadə olunub, təsirlik haldadır.
Ələsgər gələcəkdə dənizdə üzməyi arzulayır.
Həllə bax
Həlli: Ələsgər nəyi arzulayır? Gələcəkdə dənizdə üzməyi. Tamamlıq feili birləşmənin növü olan məsdər tərkibi ilə ifadə olunub.
Qonaq bizdən kömək istədi, sonra evə qayıtdı.
Həllə bax
Həlli: bizdən (kimdən?) əvəzliklə ifadə olunmuş tamamlıqdır. Kömək (nə?) isə qeyri-müəyyən təsirlik halda olan isimlə ifadə olunmuş tamamlıqdır. Evə sözü isə haraya? sualına cavab verir, yer zərfliyidir.
Tipik səhv
Məktəbə getdim. Məktəbə yönlük haldadır, deməli, tamamlıqdır. Heç kimi görmədim. Heç kimi iki sözdür, deməli, söz birləşməsi ilə ifadə olunub.
Məktəbə haraya? sualına cavab verir, yer zərfliyidir. Dostuma zəng etdim cümləsində isə dostuma kimə? sualına cavab verən tamamlıqdır. Heç kimi mürəkkəb əvəzliklə ifadə olunmuş tamamlıqdır, söz birləşməsi deyil.
Şagirdlər yönlük, yerlik və ya çıxışlıq halda olan hər sözü tamamlıq hesab edirlər. Hal şəkilçisi kifayət deyil, suala və mənaya da baxılmalıdır.
İki sözlə yazılan hər ifadəni söz birləşməsi hesab etmə: hər kəs, heç kim, heç nə mürəkkəb əvəzliklərdir.
Özünü yoxla
Tamamlığın mürəkkəb əvəzliklə ifadə olunduğu cümləni seç.
Heç nəyə nəyə? sualına cavab verən tamamlıqdır və mürəkkəb əvəzliklə ifadə olunub. İki sözlə yazılsa da, söz birləşməsi sayılmır.
Leyla naxış çəkməyi bacarır. Bu cümlədə tamamlığı və onun ifadə vasitəsini seç.
Naxış çəkməyi bütövlükdə nəyi? sualına cavab verən tamamlıqdır. Çəkmək məsdəri və ona bağlı naxış sözü məsdər tərkibi yaradır.
Aysel bacısına güvəndi, sonra həyətə çıxdı. Tamamlıq və onun ifadə vasitəsi hansı variantda düzgün göstərilib?
Bacısına kimə? sualına cavab verir və isimlə ifadə olunmuş tamamlıqdır. Həyətə isə haraya? sualına cavab verən yer zərfliyidir.
Mövzu üzrə sınağa keç
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et, hər birinin izahını gör.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliCümlə üzvləriVerilmiş cümləni sintaktik cəhətdən təhlil etməli, söz və söz birləşmələrinin cümlədəki vəzifəsini müəyyən…
- Azərbaycan diliMübtədanın ifadə vasitələriMübtədanı tapmalı və onun hansı nitq hissəsi ilə, ya da hansı birləşmə ilə ifadə olunduğunu müəyyən etməlisən.
- Azərbaycan diliİsmi xəbərin ifadə vasitələriCümlədə xəbərin hansı söz və ya birləşmə ilə ifadə olunduğunu tapmalısan: xəbər əvəzliklə, sifətlə, sayla…
- Azərbaycan diliTəyinin aid olduğu üzvlərBir neçə cümlə verilir və təyinin hansı cümlə üzvünü izah etdiyini müəyyən etməlisən: mübtədanı, tamamlığı…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 9-cu sinif, «Üçüncü il», səh. 22
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Mətn — Tamamlıq», səh. 74