Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Cümlə üzvləri: hər sözə düzgün sual ver
Cümlədəki hər sözə düzgün sual verib onun hansı üzv olduğunu, hansı sözün isə heç üzv olmadığını tapmağı öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 4 dəqiqə
Ən qısa mesaj da tam cümlə ola bilər: «Qatar gəldi.» Cəmi iki söz, amma hər şey aydındır: söhbət nədən gedir və onunla nə baş verib.
İndi onu bir az uzat: «Gecikən qatar axşam stansiyaya gəldi.» Hər yeni söz bir suala cavab verir: hansı qatar? nə vaxt? haraya? Cümlə böyüdükcə sözlər iş bölüşür. Biri əsas fikri daşıyır, o biri onu dəqiqləşdirir.
Sözlərin cümlədəki bu vəzifələrinə cümlə üzvləri deyilir. Onları tanımağın açarı sadədir: sözə düzgün sualı ver.
Niyə lazımdır
Cümlə üzvlərini tanıyanda uzun və dolaşıq cümləni oxumaq asanlaşır: əvvəl mübtəda ilə xəbəri tapırsan, qalan sözlər onların ətrafına düzülür. Durğu işarələri də buna bağlıdır. Xitabı vergüllə ayırırsan; əlbəttə, şübhəsiz kimi modal sözləri də adətən vergüllə ayırırsan, çünki onlar cümlə üzvü deyil. Amma bənzətmə bildirən sanki, elə bil, guya modal sözləri vergüllə ayrılmır.
Sintaksisin sonrakı mövzuları da bu biliyin üstündə qurulur: həmcins üzvlər, xüsusiləşmə, mürəkkəb cümlə. Bu mövzunu indi yaxşı öyrənsən, sonrakı mövzular xeyli asan gələcək.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
Verilmiş cümləni sintaktik cəhətdən təhlil etməli, söz və söz birləşmələrinin cümlədəki vəzifəsini müəyyən etməli və cümlənin təhlilinə uyğun sxemi seçməlisən. Bəzən sözlərin hansılarının cümlə üzvü olmadığı da soruşulur, məsələn, cümlədə modal söz və ya xitab varsa.
Qayda
- Baş üzvlər cümlənin qrammatik əsasıdır: mübtəda (kim? nə? bəzən hara?) haqqında danışılan varlığı, xəbər (nə edir? necədir? kimdir?) mübtədaya aid hərəkət və ya hökmü bildirir.
- İkinci dərəcəli üzvlər baş üzvlərin fikrini genişləndirir: tamamlıq (kimi? nəyi? kimə? nəyə?), (necə? nə cür? hansı? neçə? nə qədər? neçənci?) və zərflik (necə? nə vaxt? harada? haraya? haradan? niyə?).
- Sözün cümlə üzvü olması üçün üç şərt var: müstəqil leksik mənası olmalıdır, suala cavab verməlidir və cümlədəki başqa sözlərlə sintaktik əlaqəyə girməlidir.
- I növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri adətən ayrılıqda təhlil olunur; həmin gün bütöv zaman zərfliyi ola bilər. III növ birləşmə (uşaqların səsi) bütövlükdə cümlə üzvüdür.
| Üzv | Sual |
|---|---|
| mübtəda | kim? nə? |
| xəbər | nə edir? necədir? kimdir? |
| tamamlıq | kimi? nəyi? kimə? nəyə? |
| necə? nə cür? hansı? | |
| zərflik | necə? nə vaxt? harada? haradan? niyə? |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Cümlə üzvləri baş (mübtəda, xəbər) və ikinci dərəcəli (təyin, tamamlıq, zərflik) üzvlərə ayrılır. Modal sözlər suala cavab vermir, ona görə cümlə üzvü olmur: Şübhəsiz sözü sxemdə göstərilmir.
Qalın yazılmış söz hansı üzvdür?
Sözə sual ver, sonra variantı seç.
Nümunələr
rəssam dünən əsəri göstərdi.
Həllə bax
Həlli: gənc – təyin (hansı?), rəssam – mübtəda (kim?), dünən – zərflik (nə vaxt?), yeni – təyin (hansı?), əsəri – tamamlıq (nəyi?), göstərdi – xəbər (nə etdi?).
Əlbəttə, Aysel, sən məsələni yaxşı bilirsən.
Həllə bax
Həlli: əlbəttə modal sözdür, Aysel xitabdır. Onlar cümlə üzvünün sualına cavab vermədiyinə və başqa sözlərlə sintaktik əlaqəyə girmədiyinə görə cümlə üzvü sayılmır. Qalanlar: sən – mübtəda, bu – təyin, məsələni – tamamlıq, yaxşı – zərflik, bilirsən – xəbər.
Uşaqların səsi həyətdən gəlirdi.
Həllə bax
Həlli: uşaqların səsi III növ təyini söz birləşməsidir və bütövlükdə mübtədadır (nə gəlirdi?), həyətdən – zərflik (haradan?), gəlirdi – xəbər.
Tipik səhv
Şübhəsiz, uşaqların səsi həyətdən gəlirdi. şübhəsiz – zərflik, uşaqların – təyin, səsi – mübtəda.
şübhəsiz modal sözdür, cümlə üzvü deyil; uşaqların səsi bütövlükdə mübtədadır (nə gəlirdi?), həyətdən – zərflik, gəlirdi – xəbər.
Cümlədəki hər sözə mütləq üzv adı vermə: əlbəttə, şübhəsiz kimi modal sözlər suala cavab vermir, ona görə zərflik deyil, ümumiyyətlə cümlə üzvü deyil.
Uşaqların səsi birləşməsini də parçalama. Uşaqların yiyəlik halda olan asılı tərəfdir; onu ayrıca təyin götürmə. Sualı bütün birləşməyə ver: nə gəlirdi? Uşaqların səsi.
Özünü yoxla
«Sakit uşaq asta danışdı» cümləsində «sakit» və «asta» sözlərinin vəzifəsini ardıcıllıqla müəyyən et.
«Sakit» sözü «hansı uşaq?» sualına cavab verdiyi üçün təyindir. «Asta» sözü isə «necə danışdı?» sualına cavab verdiyi üçün zərflikdir.
«Mən bacımın çantasını götürdüm» cümləsində bacımın çantasını birləşməsini necə təhlil etməlisən?
«Bacımın çantasını» III növ təyini söz birləşməsidir və bütövlükdə bir cümlə üzvü olur. «Nəyi götürdüm?» sualına cavab verdiyi üçün tamamlıqdır.
«Murad, sən sabah gələcəksən» cümləsində hansı söz cümlə üzvü deyil?
«Murad» müraciət olunan şəxsi bildirən xitabdır və cümlə üzvü sayılmır. Bu cümlədə «kim gələcək?» sualına cavab verən «sən» sözü mübtədadır.
Bu mövzu üzrə sınaq
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliFeili sifət tərkibləriİmtahan beş cümlə verir və hansında feili sifət tərkibinin işləndiyini soruşur.
- Azərbaycan diliTabelilik əlaqəsiCümlədə iki sözün bir-birinə necə bağlandığını müəyyən etməlisən: əlaqə uzlaşmadır, idarədir, yoxsa yanaşma.
- Azərbaycan diliXəbərin mübtəda ilə uzlaşmasıİmtahan sənə bir neçə cümlə verir və xəbərin mübtəda ilə necə bağlandığını müəyyən etməyi tələb edir: hansı…
- Azərbaycan diliMübtədanın ifadə vasitələriMübtədanı tapmalı və onun hansı nitq hissəsi ilə, ya da hansı birləşmə ilə ifadə olunduğunu müəyyən etməlisən.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Zivər bəy Əhmədbəyov — Cümlə üzvləri haqqında ümumi məlumat», səh. 56
- Dərslik: Azərbaycan dili, 5-ci sinif, 2-ci hissə, «Savadlı qadın – savadlı millət — Cümlə üzvləri», səh. 96