Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Feili sifət tərkibləri: tərkibi tək feili sifətdən necə ayırmalı
Cümlədə feili sifət tərkibini tək feili sifətdən ayırmağı və onun sərhədini düzgün çəkməyi öyrənəcəksən.
Oxu vaxtı: 3 dəqiqə
«Universitetə gedən avtobus hansıdır?» cümləsinə bax. Burada maraqlı bir şey var. Avtobus tək sözlə təsvir olunmur, onu bütöv bir hərəkətlə tanıdırıq: hansı avtobus? Universitetə gedən.
Burada gedən feili sifətdir, universitetə isə ona bağlıdır. İkisi birlikdə bir sifət kimi işləyir. Elə bu birləşməyə feili sifət tərkibi deyilir.
Bəs təkcə «Gedən avtobus hansıdır?» desək? Onda tərkib olmazdı. Fərqi görmək asandır, sadəcə hara baxacağını bilməlisən.
Niyə lazımdır
Feili sifət tərkibi uzun fikri qısa yığmağa kömək edir: «avtobus universitetə gedir, o hansıdır?» əvəzinə bir cümlə qurursan. Tərkibi tanıyanda cümləni üzvlərə ayırmaq da asanlaşır, çünki bütün tərkibi bir üzv kimi götürürsən.
İmtahanda tələ adətən sözün özündə deyil, onun yanındadır. Feili sifəti tapmaq kifayət etmir, xal isə asılı sözü yoxlayanda və ismi tərkibə qatmayanda gəlir.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan beş cümlə verir və hansında feili sifət tərkibinin işləndiyini soruşur. Yanlış variantlarda da feili sifət olur, lakin onun asılı tərəfi yoxdur, ona görə tərkib yaranmır. Beləliklə, sual feili sifəti tapmaqdan çox, onun yanında asılı söz olub-olmadığını yoxlamağı tələb edir.
Qayda
Feili sifət tərkibi feili sifətlə ifadə olunan əsas tərəf və ona tabe olan asılı tərəfdən ibarət feili birləşmədir. Feili sifət -an, -ən, -mış, -miş, -dıq, -dik, -acaq, -əcək kimi şəkilçilərlə düzəlir. Asılı tərəf, adətən, feili sifətdən əvvəl gəlir: səhərdən yanan, şəhərə köçmüş.
- Tərkib, adətən, təyin vəzifəsində olur: o, hansı? sualına cavab verir və sonrakı ismi izah edir.
- Feili sifət isimləşəndə tərkib mübtəda, tamamlıq və ya ismi xəbər ola bilər.
- Asılı tərəfi olmayan feili sifət (yanan, gəlmiş) tərkib deyil, o, sadəcə feili sifətdir.
- Tərkibə izah etdiyi isim daxil olmur: gölün kənarında bitən söyüdlər ifadəsində tərkib gölün kənarında bitən hissəsidir.
| Mətndəki nümunə | Tərkib |
|---|---|
| Yanan ocaq söndü. | Yoxdur: yanan sözünün asılı tərəfi yoxdur |
| Səhərdən yanan ocaq söndü. | səhərdən yanan; ocaq daxil deyil |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Feili sifət tərkibi feili sifətin özündən asılı söz alması ilə yaranır, tək işlənən feili sifət tərkib sayılmır. Məsələn, ahəstə süzən tərkibdir, yalnız süzən isə tərkib deyil.
Tərkibi tap
Hər cümləyə bax: feili sifətin asılı sözü varmı, tərkib harada bitir?
Nümunələr
Gölün kənarında bitən söyüdlər yaşıl idi.
Həllə bax
Həlli: bitən feili sifətdir, ona gölün kənarında tabe olur. Tərkib gölün kənarında bitən hissəsidir. O, hansı söyüdlər? sualına cavab verir, təyindir.
Kitabı vaxtında qaytarmayanlar cərimə ödədi.
Həllə bax
Həlli: qaytarmayanlar isimləşmiş feili sifətdir, ona kitabı vaxtında tabe olur. Kitabı vaxtında qaytarmayanlar feili sifət tərkibidir, kim ödədi? sualına cavab verir, mübtədadır.
a) Yanan ocaq söndü. b) Səhərdən yanan ocaq söndü. Hansında feili sifət tərkibi var?
Həllə bax
Həlli: a) cümləsində yanan sözünün asılı tərəfi yoxdur, tərkib yoxdur. b) cümləsində səhərdən sözü yanan feili sifətinə tabedir, səhərdən yanan feili sifət tərkibidir.
Tipik səhv
Qırılmış fincan masanın üstündədir: tərkib qırılmış sözüdür. Səhərdən yanan ocaq söndü: tərkib səhərdən yanan ocaq hissəsidir.
Birinci cümlədə qırılmış sadəcə feili sifətdir, tərkib yoxdur. İkinci cümlədə tərkib səhərdən yanan hissəsidir, ocaq ona daxil deyil.
Şagirdlər cümlədə feili sifət görən kimi tərkib var deyirlər, amma qırılmış sözünə tabe söz olmadığı üçün tərkib yaranmır. Digər səhv tərkibə izah olunan ismi də əlavə etməkdir.
Əvvəlcə feili sifəti tap, sonra ondan əvvəl ona tabe söz olub-olmadığını yoxla.
Özünü yoxla
Feili sifətin özünə tabe sözlə birlikdə işləndiyi nümunəni seç.
Divardan sözü asılmış feili sifətinə tabedir və birlikdə feili sifət tərkibi yaradır. Digər cümlələrdə feili sifətlərin asılı tərəfi yoxdur.
Xəritəni diqqətlə araşdıran səyyah yolu tapdı. Cümlədəki feili sifət tərkibinin sərhədini müəyyən et.
Xəritəni və diqqətlə sözləri araşdıran feili sifətinə tabedir, buna görə hər ikisi tərkibə daxildir. Tərkibin izah etdiyi səyyah ismi isə tərkibə daxil deyil.
Məşqçi finişə tez çatanları təbrik etdi. Bu cümlədə finişə tez çatanları tərkibi hansı cümlə üzvüdür?
Çatanları isimləşmiş feili sifətdir. Finişə tez çatanları tərkibi kimləri təbrik etdi? sualına cavab verdiyi üçün tamamlıqdır.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliMürəkkəb adlarİmtahan adətən beş variant verir və onların arasından mürəkkəb adı tapmağı istəyir.
- Azərbaycan diliFeili birləşmələr və onların növləriİmtahan cümlədəki feili birləşmənin növünü soruşur: məsdər tərkibi, feili sifət tərkibi və ya feili bağlama…
- Azərbaycan diliMəsdər tərkibləriİmtahan verilmiş cümlələrdən birində məsdər tərkibinin işləndiyini və ya onun hansı cümlə üzvü olduğunu…
- Azərbaycan diliTabelilik əlaqəsiCümlədə iki sözün bir-birinə necə bağlandığını müəyyən etməlisən: əlaqə uzlaşmadır, idarədir, yoxsa yanaşma.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Yaxşılıq itmir — Əsas tərəfin ifadə vasitələrinə görə söz birləmələrinin növləri», səh. 18
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Pollianna — Feili birləşmələr cümlə üzvü kimi», səh. 44