Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Feili birləşmələr və onların növləri: tərkibi necə tanımaq
Feili birləşmənin növünü əsas tərəfin formasına görə, cümlə üzvünü isə cümlədəki vəzifəsinə və cavab verdiyi suala görə müəyyən etməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Bir feil götür: gəlmək. Ona başqa şəkilçi artıranda söz cümlədə tam başqa iş görməyə başlayır. Qatar gələndə vaxtı göstərir. Qatarla gələn qonaq kimdən danışdığımızı deyir. Vaxtında gəlmək vacibdir cümləsində isə hərəkətin özündən, bir əşyadan danışan kimi danışırıq.
Bu formalarda feil şəxsə görə təsriflənmir. Məsdər tərkibi və isimləşmiş feili sifət tərkibi cümlədə ismi xəbər də ola bilər. Belə forma ətrafına söz yığır, onlarla birlikdə bir blok olur. Həmin blok tərkibdir. Onu tanımağı öyrənəndə ən uzun cümlə də dolaşıq görünmür.
Niyə lazımdır
Uzun cümləni təhlil edəndə əvvəlcə tərkibi tap və bir bütöv kimi götür. Qalan sözlərin işi bundan sonra xeyli asanlaşır. Bir şəkilçini görüb tərkibin növünü tanımaq imtahanda vaxt qazandırır. Tərkibin hansı üzv olduğunu tapmağa da çox vaxt elə buradan başlayırsan.
Bu, yazıda da işə yarayır. Eyni fikri başqa cür qurmaq istəyəndə, məsələn, yağış kəsəndə və yağışın kəsildiyi vaxt arasında seçim edəndə, əlindəki formanın nə iş gördüyünü bilirsən.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan cümlədəki feili birləşmənin növünü soruşur: məsdər tərkibi, feili sifət tərkibi və ya feili bağlama tərkibi. Adətən bir neçə cümlə və ya şeir parçası verilir, sən onları növlərə uyğunlaşdırırsan. Bəzən də tərkibin cümlədə hansı üzv olduğunu, məsələn, mübtəda, təyin və ya zərflik olduğunu müəyyən etmək tələb olunur.
Qayda
Əsas tərəfi feilin təsriflənməyən forması olan birləşmə feili birləşmədir. Cümlədə o, tərkib adlanır və əsas tərəfə görə üç növə bölünür.
- Məsdər tərkibi: əsas tərəf -maq, -mək şəkilçili məsdərdir. Cümlədə mübtəda, tamamlıq, ismi xəbər və ya zərflik olur.
- Feili sifət tərkibi: əsas tərəf -an, -ən, -mış, -dıq kimi şəkilçili feili sifətdir. Cümlədə təyin olur; feili sifət isimləşəndə isə mübtəda, tamamlıq və ya ismi xəbər ola bilər.
- Feili bağlama tərkibi: əsas tərəf -ıb, -ib, -araq, -ərək, -anda, -əndə kimi şəkilçili feili bağlamadır. Cümlədə zaman, tərzi-hərəkət, səbəb və ya kəmiyyət zərfliyi olur.
| Tərkib | Əsas tərəf |
|---|---|
| səhər tezdən qalxmaq | qalxmaq — məsdər |
| kitabxanada oxuyan | oxuyan — feili sifət |
| yağış kəsəndə | kəsəndə — feili bağlama |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Feili birləşmə əsas tərəfinə görə üç cür olur: məsdər tərkibi, feili sifət tərkibi və feili bağlama tərkibi. Dağlar aşan feili sifət, yol keçərək feili bağlama, dağa çıxmaq məsdər tərkibidir.
Özünü yoxla: bu hansı tərkibdir?
Hər cümlədə tərkibi tap, əsas tərəfin şəkilçisinə bax və düzgün cavabı seç.
Nümunələr
Səhər tezdən qalxmaq sağlamlıq üçün faydalıdır.
Həllə bax
Həlli: səhər tezdən qalxmaq tərkibinin əsas tərəfi qalxmaq məsdərdir, bu, məsdər tərkibidir. O, cümlədə nə faydalıdır? sualına cavab verir və mübtədadır.
şagirdlər sakit idi.
Həllə bax
Həlli: kitabxanada oxuyan tərkibinin əsas tərəfi oxuyan feili sifətdir, bu, feili sifət tərkibidir. O, hansı şagirdlər? sualına cavab verir və təyindir.
Yağış kəsəndə uşaqlar həyətə çıxdı.
Həllə bax
Həlli: yağış kəsəndə tərkibinin əsas tərəfi kəsəndə feili bağlamadır, bu, feili bağlama tərkibidir. O, nə vaxt? sualına cavab verir və zaman zərfliyidir.
Tipik səhv
Dərsə gec gələnlər sinfə girmədi. — dərsə gec gələnlər feili sifət tərkibidir, deməli, təyindir.
Dərsə gec gələnlər sinfə girmədi. — gələnlər isimləşib, tərkib kim sinfə girmədi? sualına cavab verir və mübtədadır. Dərsə gec gələn şagirdlər sinfə girmədi cümləsində isə dərsə gec gələn şagirdləri təyin edir.
Şagirdlər feili sifət tərkibini görən kimi onu təyin hesab edirlər. Halbuki feili sifət isimləşibsə, tərkib başqa üzv olur. Eləcə də gələn sözünü gələndə ilə qarışdırma: birincisi feili sifətdir, ikincisi feili bağlamadır.
Cümlə üzvünü müəyyən edərkən əvvəlcə əsas tərəfin şəkilçisinə, sonra tərkibin hansı suala cavab verdiyinə bax.
Mövzu üzrə qısa test
Yeni sözlər öyrənmək yaddaşı möhkəmləndirir. Bu cümlədə yeni sözlər öyrənmək hansı tərkibdir?
Əsas tərəf öyrənmək sözüdür və -mək şəkilçili məsdərdir. Buna görə birləşmə məsdər tərkibidir.
Müəllim tapşırığı bitirənləri çağırdı. Bu cümlədə tapşırığı bitirənləri tərkibi hansı cümlə üzvüdür?
Bitirənləri isimləşmiş feili sifətdir. Tərkib kimi çağırdı? sualına cavab verdiyi üçün tamamlıqdır.
O, əllərini yelləyərək bizi salamladı. Bu cümlədə əllərini yelləyərək tərkibinin növünü və vəzifəsini müəyyən et.
Yelləyərək sözü -ərək şəkilçili feili bağlamadır. Tərkib necə salamladı? sualına cavab verir və tərzi-hərəkət zərfliyidir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliİsmi və feili birləşmələrİmtahan ya cümlələri iki növə uyğunlaşdırmağı (ismi birləşmə, feili birləşmə), ya da verilmiş söz…
- Azərbaycan diliİsmi birləşmələrİmtahan cümlədəki söz birləşməsini tapmağı və onun cümlədə necə çıxış etdiyini müəyyən etməyi istəyir.
- Azərbaycan diliMürəkkəb adlarİmtahan adətən beş variant verir və onların arasından mürəkkəb adı tapmağı istəyir.
- Azərbaycan diliMəsdər tərkibləriİmtahan verilmiş cümlələrdən birində məsdər tərkibinin işləndiyini və ya onun hansı cümlə üzvü olduğunu…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Yaxşılıq itmir — Əsas tərəfin ifadə vasitələrinə görə söz birləmələrinin növləri», səh. 18
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Pollianna — Feili birləşmələr cümlə üzvü kimi», səh. 44