Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Məsdər tərkibləri: tap, ayır, cümlə üzvünü müəyyən et
Cümlədə məsdər tərkibini tapmağı, onu oxşar quruluşlardan ayırmağı və hansı cümlə üzvü olduğunu deməyi öyrənəcəksən.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Telefonundakı qeydlərə bax. Bu günün siyahısı belə də görünə bilər: süd almaq, otağı yığışdırmaq, riyaziyyatdan məsələ həll etmək. Siyahıda qısa məsdər tərkibləri işlətmək rahatdır: az söz, aydın fikir.
Bu qısa qeydlərin hər biri məsdər tərkibidir: sonda -maq, -mək şəkilçili feil, qarşısında isə ona bağlı söz durur.
Çətinlik başqa yerdədir. Tək məsdər məsdər tərkibi deyil, tərkib də cümlədə müxtəlif vəzifə daşıyır. Bunu ayırmağı bilən imtahanda tələyə düşmür.
Niyə lazımdır
Məsdər tərkibini tanımaq cümləni hissələrə bölməyi asanlaşdırır. Bir neçə sözü bir bütöv kimi görəndə sual vermək də rahatlaşır: nə?, nəyi?, nə üçün? Sualı düz qoydunsa, cümlə üzvü özü görünür.
Yazıda da faydası var. Eyni fikri tərkiblə yığcam deyə bilirsən: "Məqsədim imtahanı yaxşı verməkdir" cümləsi uzun izahdan daha aydın oxunur.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan verilmiş cümlələrdən birində məsdər tərkibinin işləndiyini və ya onun hansı cümlə üzvü olduğunu, məsələn, xəbər olduğunu müəyyən etməyi istəyir. Xəbər soruşulduqda yanlış variantlarda frazeoloji birləşmə, mürəkkəb feil, həmçinin mübtəda olan məsdər tərkibi verilə bilər. Buna görə bu quruluşları bir-birindən ayırmaq lazımdır.
Qayda
Əsas tərəfi məsdərlə, yəni -maq, -mək şəkilçili feillə ifadə olunan feili birləşməyə məsdər tərkibi deyilir. Onun asılı tərəfi var: məktub yazmaq, evə tez qayıtmaq. Cümlədə məsdər tərkibi bu üzvlərdən biri olur:
- mübtəda: Kitab oxumaq xoşdur.
- tamamlıq: Mən çayda üzməyi sevirəm.
- ismi xəbər: Məqsəd ilk yeri tutmaq idi.
- zərflik: Evə girmək üçün qapını açdım.
Məsdər tərkibini aşağıdakılardan ayır:
- tək məsdər: asılı tərəf yoxdur, məsələn, oxumaq;
- frazeoloji birləşmə: sözlər birlikdə məcazi məna verir, məsələn, göz yummaq;
- ad və köməkçi feildən yaranan mürəkkəb feil: məsələn, dua etmək.
| Mətndəki cümlə | Vəzifə |
|---|---|
| Kitab oxumaq xoşdur. | kitab oxumaq — mübtəda |
| Mən çayda üzməyi sevirəm. | çayda üzməyi — tamamlıq |
| Məqsəd ilk yeri tutmaq idi. | ilk yeri tutmaq idi — ismi xəbər |
| Evə girmək üçün qapını açdım. | evə girmək üçün — zərflik |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Əsas tərəfi məsdərlə ifadə olunan birləşmə məsdər tərkibidir və cümlədə mübtəda, tamamlıq, ismi xəbər və ya zərflik ola bilər. Xəbər olanda mübtədadan sonra gəlir və tez-tez idi ilə bağlanır: Arzusu kitab oxumaq idi.
Özünü yoxla
Hər cümlədə qalın verilmiş məsdər tərkibinin vəzifəsini seç. Sonuncu sualda isə tərkibi oxşarlarından ayır.
Nümunələr
Hər gün kitab oxumaq insanı zənginləşdirir.
Həllə bax
Həlli: hər gün kitab oxumaq məsdər tərkibidir. O, nə zənginləşdirir? sualına cavab verir, mübtədadır.
Babamın arzusu nəvəsini universitetdə görmək idi.
Həllə bax
Həlli: nəvəsini universitetdə görmək məsdər tərkibidir. O, idi ilə birlikdə arzunun nədən ibarət olduğunu bildirir, ismi xəbərdir.
Dərsə vaxtında çatmaq üçün tez durdum.
Həllə bax
Həlli: dərsə vaxtında çatmaq məsdər tərkibidir. Üçün ilə birlikdə nə üçün? sualına cavab verir, məqsəd zərfliyidir.
Tipik səhv
Sən səhvlərə göz yummaq istəməzdin. Burada göz yummaq məsdər tərkibidir, çünki sonu -maq ilə bitir.
Göz yummaq frazeoloji birləşmədir: sözlər birlikdə məcazi məna verir. Eləcə də Biz səhər dua etmək istəyirdik cümləsində dua etmək mürəkkəb feildir, Mən oxumaq istəyirəm cümləsində isə oxumaq tək məsdərdir.
Şagirdlər -maq, -mək şəkilçisi görən kimi məsdər tərkibi hesab edirlər, amma şəkilçi təkbaşına heç nə sübut etmir.
Doğru yol belədir: məsdəri tap, ona tabe olan sözü axtar, sonra sözlərin öz mənasında işləndiyini yoxla.
Kiçik test
Hansı ifadə məsdər tərkibidir?
Pəncərəni açmaq birləşməsində əsas tərəf məsdərdir, pəncərəni sözü ona tabedir. Digər variantlar müvafiq olaraq tək məsdər, mürəkkəb feil və frazeoloji birləşmədir.
Hansı cümlədə məsdər tərkibi ismi xəbər vəzifəsindədir?
Həyətdə ağac əkmək tərkibi idi ilə birlikdə niyyətin nədən ibarət olduğunu bildirir və ismi xəbərdir. Digər cümlələrdə tərkib müvafiq olaraq mübtəda, tamamlıq və zərflik vəzifəsindədir.
Cümlədə qalın verilmiş məsdər tərkibinin vəzifəsini seç: Mən köhnə şəkillərə baxmağı sevirəm.
Köhnə şəkillərə baxmağı tərkibi nəyi sevirəm? sualına cavab verir və bütövlükdə tamamlıqdır.
Bu mövzunu tapşırıqlarla yoxla
Məsdər tərkiblərinə aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliİsmi birləşmələrİmtahan cümlədəki söz birləşməsini tapmağı və onun cümlədə necə çıxış etdiyini müəyyən etməyi istəyir.
- Azərbaycan diliMürəkkəb adlarİmtahan adətən beş variant verir və onların arasından mürəkkəb adı tapmağı istəyir.
- Azərbaycan diliFeili birləşmələr və onların növləriİmtahan cümlədəki feili birləşmənin növünü soruşur: məsdər tərkibi, feili sifət tərkibi və ya feili bağlama…
- Azərbaycan diliFeili sifət tərkibləriİmtahan beş cümlə verir və hansında feili sifət tərkibinin işləndiyini soruşur.
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Yaxşılıq itmir — Əsas tərəfin ifadə vasitələrinə görə söz birləmələrinin növləri», səh. 18
- Dərslik: Azərbaycan dili, 7-ci sinif, 2-ci hissə, «Pollianna — Feili birləşmələr cümlə üzvü kimi», səh. 44