Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
Mürəkkəb adlar: necə tanımaq və düzgün yazmaq olar
Mürəkkəb adı adi söz birləşməsindən və mürəkkəb sözdən ayırmağı, onu düzgün hərflə yazmağı öyrənəcəksən.
Oxumaq 3 dəqiqə çəkir
Yay planını dostuna yazırsan: «Xəzər dənizinə gedirik». Barmağın birdən dayanır. Dənizi böyük hərflə yazılır, yoxsa kiçik? Bəs Novruz bayramı? Yəqin sən də belə anda dayanmısan.
Bu adların hər biri iki sözdən ibarətdir, amma bir şeyi adlandırır: bir dənizi, bir bayramı. Qız qalası da elədir. Bunlara mürəkkəb ad deyilir. Böyük hərfi hansı sözün aldığını da qayda müəyyən edir, adamın zövqü yox.
Yaxşı xəbər budur ki, bu qaydalar qısadır. Bir neçə nümunəni yaxşı başa düşsən, qalanlarını özün asanlıqla tapacaqsan.
Niyə lazımdır
Bu qayda insanın adını, soyadını, şəhərin, çayın, bayramın adını yazanda lazım olur. Ərizədə, inşada, hətta bir təbrik mesajında Kür Çayı kimi bir səhv dərhal gözə dəyir. Oxuyanda da kömək edir: qala hər hansı qala ola bilər, Qız qalası isə konkret abidənin adıdır.
İmtahanda bu mövzu adətən tez yığılan baldır: bir neçə yazılış qaydasını bilirsənsə, variantlardakı tələni bir baxışda görürsən. Vaxtı da qoruyursan, çünki hər variantı uzun-uzadı yoxlamağa ehtiyac qalmır.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan adətən beş variant verir və onların arasından mürəkkəb adı tapmağı istəyir. Yanlış variantlar ya adi söz birləşməsi, ya da bitişik yazılan mürəkkəb söz olur. Bu fərqi bilmək lazımdır. Bəzən də mürəkkəb adın hərflərinin düzgün yazılışı, yəni hansı sözün böyük, hansının kiçik hərflə başlaması yoxlanılır.
Qayda
Mürəkkəb ad konkret şəxsin, yerin, ölkənin, bayramın, əsərin, idarənin adı olan söz birləşməsidir. Onun sözləri ayrı yazılır. Oxşar anlayışlar bunlardır:
- mürəkkəb ad: Qız qalası, Xəzər dənizi;
- adi söz birləşməsi: qırmızı alma;
- mürəkkəb söz: iki və daha artıq sözün birləşməsindən əmələ gələn söz, məsələn, ağcaqayın.
Yazılış qaydaları:
- Soyad, ad və ata adının hər sözü böyük hərflə başlayır, oğlu və qızı sözləri kiçik yazılır: Əliyeva Nərmin Rauf qızı.
- Titul bildirən söz (bəy, ağa, hacı, mirzə, xan) adın əvvəlində böyük, ortasında və ya sonunda kiçik hərflə yazılır: Mirzə Cəlil, Əhməd bəy Ağaoğlu.
- Yer adındakı çay, dəniz, dağ, şəhər, ada kimi məkan sözləri kiçik hərflə yazılır: Kür çayı.
- Coğrafi adlarda cəhət bildirən söz böyük yazılır: Cənubi Qafqaz.
- Ölkə, idarə və təşkilat adlarının sözləri böyük hərflə başlayır, adına, üzrə, yanında kimi köməkçi sözlər istisnadır.
| Nümunə | Anlayış |
|---|---|
| Kür çayı | Mürəkkəb ad: konkret çayın adı |
| yaşıl yarpaq | Adi söz birləşməsi |
| ağcaqayın | Mürəkkəb söz: bitişik yazılır |
Tapşırıqlarda istifadə olunan qaydalar
Öyrənilməli qayda
Mürəkkəb ad söz birləşməsi şəklində olan xüsusi addır (şəxs, yer, bayram, əsər adı): Qurban bayramı. Mürəkkəb söz isə bir sözdür və adətən bitişik yazılır: günəbaxan.
Hansı yazılış düzgündür?
Hər sualda bir variant seç. Səhv etsən, izahı oxu və növbətisinə keç.
Nümunələr
cənubi qafqaz adını düzgün yaz.
Həllə bax
Həlli: cənubi cəhət bildirən sözdür, Qafqaz isə yer adıdır, ona görə hər ikisi böyük hərflə başlayır: Cənubi Qafqaz.
Əli Bəy Hüseynzadə adındakı səhvi tap.
Həllə bax
Həlli: bəy titulu adın ortasındadır, ona görə kiçik hərflə yazılmalıdır: Əli bəy Hüseynzadə.
Kür çayı, yaşıl yarpaq, ağcaqayın ifadələrini qruplaşdır.
Həllə bax
Həlli: Kür çayı konkret çayın adı olan söz birləşməsidir, yəni mürəkkəb addır. Yaşıl yarpaq konkret ad deyil, adi söz birləşməsidir. Ağcaqayın bitişik yazılır, mürəkkəb sözdür.
Həllə bax
- Birinci ad ölkə adıdır. Azərbaycan Respublikası adında hər iki söz böyük hərflə başlayır.
- İkinci ad yer adıdır. Burada dağları məkan sözüdür, ona görə kiçik hərflə yazılır, Qafqaz isə böyük hərflə: Qafqaz dağları.
- Deməli, böyük hərfi addakı sözün sayı yox, adın növü müəyyən edir.
Azərbaycan Respublikası, Qafqaz dağları
Tipik səhv
Kür Çayı, Xəzər Dənizi, Əli Bəy Hüseynzadə
Kür çayı, Xəzər dənizi, Əli bəy Hüseynzadə
Şagirdlər mürəkkəb adın bütün sözlərini böyük hərflə yazırlar, amma qayda belə deyil. Hər ad üçün əvvəl onun növünü müəyyən et: şəxs adıdırsa, titulun yerinə bax; yer adıdırsa, məkan sözünü kiçik yaz.
Mürəkkəb ad axtaranda isə sözlərin ayrı yazıldığını və konkret bir şeyi adlandırdığını yoxla.
Özünü yoxla
Mürəkkəb adı seç.
Nohur gölü konkret bir gölün adıdır və sözləri ayrı yazılır. Sakit küçə adi söz birləşməsi, tozsoran isə mürəkkəb sözdür.
Şəxs adının düzgün yazıldığı variantı seç.
Bəy titulu adın ortasında gəldiyi üçün kiçik hərflə yazılır. Ad və soyad isə böyük hərflə başlayır: Həsən bəy Zərdabi.
Təhsil müəssisəsinin adının düzgün yazılışını seç.
İdarə və təşkilat adlarının sözləri böyük hərflə başlayır, adına kimi köməkçi sözlər isə kiçik yazılır. Buna görə düzgün yazılış Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası şəklindədir.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Mürəkkəb adlara aid tapşırıqları həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliİsmi və feili birləşmələrİmtahan ya cümlələri iki növə uyğunlaşdırmağı (ismi birləşmə, feili birləşmə), ya da verilmiş söz…
- Azərbaycan diliİsmi birləşmələrİmtahan cümlədəki söz birləşməsini tapmağı və onun cümlədə necə çıxış etdiyini müəyyən etməyi istəyir.
- Azərbaycan diliFeili birləşmələr və onların növləriİmtahan cümlədəki feili birləşmənin növünü soruşur: məsdər tərkibi, feili sifət tərkibi və ya feili bağlama…
- Azərbaycan diliMəsdər tərkibləriİmtahan verilmiş cümlələrdən birində məsdər tərkibinin işləndiyini və ya onun hansı cümlə üzvü olduğunu…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Qori seminariyasında Azərbaycan şöbəsi necə açıldı — Mürəkkəb adlar», səh. 14
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 1-ci hissə, «Qədim türk əlifbası — Mürəkkəb adlar (şəxs və yer adları)», səh. 40