Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
İsmi və feili birləşmələr: növü əsas tərəf göstərir
Bir baxışda əsas tərəfi tapıb hər söz birləşməsinin ismi, yoxsa feili olduğunu deyə biləcəksən.
Oxumaq 3 dəqiqə çəkir
«Dərsə gedən» birləşməsinə bax. Burada əsas tərəf gedən feili sifətidir, dərsə isə ona tabe olur. İndi sonuna qız sözünü əlavə et: «dərsə gedən qız». Əsas tərəf artıq qız ismidir və ismi birləşmə yaranır.
Bir söz əlavə etdin, amma birləşmənin mərkəzi tam dəyişdi. Əvvəl hər şey gedən sözünün ətrafında idi, indi isə qız sözünün ətrafındadır. Azərbaycan dilində tabe olan söz adətən əvvəl gəlir, əsas söz isə çox vaxt sonda durur.
Bu mövzu da elə bunu öyrədir. Birləşmənin növünü onun içindəki sözlər həll etmir, əsas tərəf həll edir. Onu tapmağı öyrənsən, sual nə qədər uzun olsa da çaşmayacaqsan.
Niyə lazımdır
Testdə bu suallar tez həll olunur, amma tələ ilə doludur. Variantlarda uzun birləşmələr olur, içində feili sifət və ya məsdər gizlənir. Əsas tərəfi tapmağı bacarırsansa, hər variantı bir neçə saniyəyə yoxlayırsan.
Bunun faydası sonra da görünür. Cümlə üzvlərini təhlil edəndə, məsələn, təyini və ya tamamlığı axtaranda, əvvəlcə hansı sözün hansına tabe olduğunu görməlisən. Bu mövzu həmin vərdişi indidən qurur.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan ya cümlələri iki növə uyğunlaşdırmağı (ismi birləşmə, feili birləşmə), ya da verilmiş söz birləşmələri arasından ismi olanı və ya feili olanı tapmağı istəyir. Cümlələrin içində bəzən söz birləşməsi olmur, bunu da görməlisən. Cavab verərkən birləşmənin içindəki ayrı-ayrı sözlərə yox, onun əsas tərəfinə baxmaq lazımdır.
Qayda
Söz birləşməsində bir söz tabe edir, o, əsas tərəfdir. Digər söz ona tabe olur, o, asılı tərəfdir. Birləşmənin növü əsas tərəfin hansı sözlə ifadə olunmasına görə müəyyən edilir.
- İsmi birləşmə: əsas tərəf isim, sifət, say, əvəzlik, zərflə ifadə olunur: mavi səma, sinfin divarı, üçüncü mərtəbə.
- Feili birləşmə: əsas tərəf təsriflənməyən feillə ifadə olunur. Bu formalar məsdər (-maq, -mək), feili sifət (-an, -ən, -mış, -miş, -dıq, -dik, -acaq, -əcək) və feili bağlamadır (-ıb, -ib, -arkən, -ərkən). Məsələn: kitab oxumaq, dərsə gedən, dostum gələrkən.
Təsriflənən feil (açdı, gəlir) bu iki növün heç birində əsas tərəf olmur, o, cümlədə xəbər kimi çıxış edir.
| Birləşmə | Əsas tərəf və növ |
|---|---|
| bağda işləyən | işləyən — feili birləşmə |
| bağda işləyən bağban | bağban — ismi birləşmə |
| bağban işləyərkən | işləyərkən — feili birləşmə |
Tapşırıqlarda işlənən qaydalar
Öyrənilməli qayda
Əsas tərəfi isimlə ifadə olunan söz birləşməsi ismi, əsas tərəfi feillə (feili sifət, feili bağlama, məsdər) ifadə olunan birləşmə feili birləşmə adlanır. Məsələn: gözəl bağ ismi, bağı sulamaq feili birləşmədir.
Öyrənilməli qayda
Söz birləşməsinin növünü əsas tərəf müəyyən edir: əsas tərəf isimdirsə, birləşmə ismidir; məsdər, feili sifət və ya feili bağlamadırsa, feilidir. Məsələn, qədim qala ismi, qalaya çatan isə feili birləşmədir.
Əsas tərəfi tap, növü de
Hər birləşmədə əvvəlcə tabe edən sözü tap, sonra seçimini et.
Nümunələr
Gələn həftənin proqramı birləşməsinin növünü müəyyən et.
Həllə bax
Həlli: tabe edən söz proqramı sözüdür, yəni isimdir. Gələn feili sifət olsa da, asılı tərəfin tərkibindədir. Bu, ismi birləşmədir.
Diqqətlə oxumaq birləşməsinin növünü müəyyən et.
Həllə bax
Həlli: əsas tərəf oxumaq sözüdür, bu, məsdərdir. Diqqətlə ona tabe olur. Bu, feili birləşmədir.
Bağda işləyən, bağda işləyən bağban, bağban işləyərkən birləşmələrini ayır.
Həllə bax
Həlli: birincinin əsas tərəfi işləyən feili sifətidir, feili birləşmədir. İkincinin əsas tərəfi bağban ismidir, ismi birləşmədir. Üçüncünün əsas tərəfi işləyərkən feili bağlamasıdır, feili birləşmədir.
Tipik səhv
Kitab oxuyan şagird feili birləşmədir, çünki içində oxuyan feili sifəti var.
Kitab oxuyan şagird ismi birləşmədir, çünki tabe edən söz şagird ismidir. Kitab oxuyan isə tək götürüləndə feili birləşmədir, çünki tabe edən söz oxuyan feili sifətidir.
Birləşmədə feili sifət, məsdər və ya feili bağlama gördükdə dərhal feili birləşmə demək səhv nəticəyə aparır. Səbəbi odur ki, həmin forma asılı tərəfin içində ola bilər. Burada oxuyan şagird sözünə tabe olan hissədədir.
Doğru üsul belədir: əvvəlcə tam birləşməni götür, sonra hansı sözün qalan sözləri özünə tabe etdiyini tap. Növü həmin sözün nitq hissəsi göstərir.
Özünü yoxla
Səhnədə mahnı oxuyan müğənni birləşməsinin növü və əsas tərəfi hansı variantda düzgün göstərilib?
Tam birləşmənin əsas tərəfi müğənni ismidir, buna görə birləşmə ismidir. Oxuyan feili sifəti asılı tərəfin tərkibindədir.
Əsas tərəfi məsdərlə ifadə olunan feili birləşməni seç.
Şəkil çəkmək birləşməsinin əsas tərəfi çəkmək məsdəridir. Digər variantların əsas tərəfləri çəkərkən feili bağlaması və həvəsi ismidir.
Hansı nümunə söz birləşməsi deyil, cümlədir?
Külək əsir. cümləsində əsir təsriflənən feildir və xəbər kimi çıxış edir. Digər nümunələrdən güclü külək ismi, külək əsərkən isə feili birləşmədir.
Bu mövzunu sınaqda yoxla
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahını oxu.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliİsmi birləşmələrİmtahan cümlədəki söz birləşməsini tapmağı və onun cümlədə necə çıxış etdiyini müəyyən etməyi istəyir.
- Azərbaycan diliMürəkkəb adlarİmtahan adətən beş variant verir və onların arasından mürəkkəb adı tapmağı istəyir.
- Azərbaycan diliFeili birləşmələr və onların növləriİmtahan cümlədəki feili birləşmənin növünü soruşur: məsdər tərkibi, feili sifət tərkibi və ya feili bağlama…
- Azərbaycan diliMəsdər tərkibləriİmtahan verilmiş cümlələrdən birində məsdər tərkibinin işləndiyini və ya onun hansı cümlə üzvü olduğunu…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Yaxşılıq itmir — Əsas tərəfin ifadə vasitələrinə görə söz birləmələrinin növləri», səh. 18