Azərbaycan dili, Sintaksis. Söz birləşməsi və cümlə
İsmi birləşmələr: hansı söz ayrıca üzvdür, hansı yox
Cümlədə ismi birləşməni tapacaq, onun hansı sözünün ayrıca üzv olduğunu, hansının olmadığını ayıracaqsan.
Oxumaq üçün 3 dəqiqə
Hər gün belə ifadələr işlədirsən: qapı açarı, telefon nömrəsi, məktəbin həyəti. Onları iki söz kimi yox, bir şey kimi düşünürsən.
Müqayisə et: Telefon nömrəsini unutdum cümləsində unudulan nömrədir, Telefonu unutdum cümləsində isə telefonun özüdür. Bunlar tam başqa hadisələrdir. Birinci cümlədə unudulan şey bütöv telefon nömrəsidir, deməli, bu iki söz cümlədə bir yerdə işləyir.
Amma daş hasar başqa cür qurulub. Burada daş hasarın necə olduğunu göstərir və ayrıca işini görür. Bu iki halı fərqləndirmək bu mövzunun bütün sirridir.
Niyə lazımdır
Cümləni üzvlərinə ayırmaq sintaksisin əsasıdır. Birləşməni səhv bölsən, mübtədanı, tamamlığı və zərfliyi də səhv sayacaqsan. Bir sözün səhvi bütün təhlili korlayır.
İmtahanda bu, çox vaxt bir neçə cümlə arasında düzgününü seçmək deməkdir. Əvvəl birləşmənin növünü müəyyən et. II və ya III növ təyini söz birləşməsidirsə, onu bütöv götür. I növdürsə, birinci sözə ayrıca sual ver.
İmtahan bu mövzuda nə soruşur?
İmtahan cümlədəki söz birləşməsini tapmağı və onun cümlədə necə çıxış etdiyini müəyyən etməyi istəyir. Çox vaxt belə sual verilir: verilmiş cümlələrin hansında bir söz müstəqil cümlə üzvü deyil, yəni başqa sözlə birlikdə birləşmənin tərkib hissəsidir. Bu, xüsusilə düzəltmə isimlərə aid cümlələrdə çaşdırır. Bəzən də birləşmənin hansı cümlə üzvü olduğunu soruşurlar.
Qayda
İsmi birləşmənin əsas tərəfi adlarla ifadə olunur: isim, sifət, say, əvəzlik və zərf bu vəzifədə işlənə bilər. İkinci tərəf əsas, birinci tərəf asılı tərəfdir. Cümlə üzvlərinə ayırarkən birləşmənin növünü və tərəflərin əlaqəsini nəzərə al.
- I növ təyini söz birləşmələrində (yeni dərslik, daş pilləkən) birinci tərəf adətən ayrıca təyin olur, əsas tərəf isə başqa cümlə üzvü kimi çıxış edir.
- Əsas tərəfi mənsubiyyət şəkilçili olan II və III növ təyini söz birləşmələri (alma ağacı, məktəbin həyəti, onun çantası) bütövlükdə bir cümlə üzvü olur.
Leksik (sözdüzəldici) şəkilçinin olması sözün müstəqil cümlə üzvü olub-olmadığını müəyyən etmir.
| Növ və nümunə | Cümlə üzvləri |
|---|---|
| I: yeni dərslik | 2-ci nümunədə: yeni — təyin; dərslik — mübtəda |
| II: alma ağacını | 3-cü nümunədə: bütövlükdə tamamlıq |
| III: məktəbin həyətində | 1-ci nümunədə: bütövlükdə yer zərfliyi |
Tapşırıqlarda işlənən qayda
Öyrənilməli qayda
Söz birləşməsinin tərəfləri çox vaxt bir cümlə üzvü olur: asılı tərəf ayrıca üzv sayılmır. Qapı açarını itirdi cümləsində qapı açarını bütövlükdə tamamlıqdır, qapı sözü ayrıca üzv deyil.
Ayrıca üzvdür, yoxsa yox?
Cümləni oxu və seçilmiş sözün və ya birləşmənin cümlədə nə olduğunu seç.
Nümunələr
Məktəbin həyətində ağaclar əkildi. Birləşməni və onun rolunu tap.
Həllə bax
Həlli: məktəbin həyətində III növ təyini söz birləşməsidir. Məktəbin yiyəlik haldadır, həyətində isə mənsubiyyət və yerlik hal şəkilçiləri var. Birləşmə bütövlükdə harada? sualına cavab verir, yer zərfliyidir.
dərslik şagirdlərə paylandı.
Həllə bax
Həlli: yeni dərslik I növ təyini söz birləşməsidir. Tərəflər mənsubiyyət əlaqəsi ilə bağlanmayıb: yeni təyin, dərslik mübtədadır.
Atam alma ağacını budadı.
Həllə bax
Həlli: alma ağacını II növ təyini söz birləşməsidir. Ağacını sözündə mənsubiyyət və təsirlik hal şəkilçiləri var. Birləşmə bütövlükdə nəyi? sualına cavab verir və tamamlıqdır. Alma sözü ayrıca üzv deyil.
Tipik səhv
Atam alma ağacını budadı. alma — təyin, ağacını — tamamlıq.
alma ağacını II növ təyini söz birləşməsidir və bütövlükdə tamamlıqdır, alma ayrıca üzv deyil. Daş pilləkən birləşməsində isə daş təyindir.
Şagirdlər ismi birləşmənin hər sözünü ayrıca cümlə üzvü sayırlar, ona görə alma sözünü təyin adlandırırlar, bu isə düzgün deyil. Alma da, daş da isimdir, amma rolları fərqlidir.
Qərarı birinci tərəfin nitq hissəsinə görə vermə: əvvəl birləşmənin növünü, sonra cümlədə hansı suala cavab verdiyini müəyyən et.
Özünü yoxla
Gümüş üzük parıldayırdı. Gümüş sözünün cümlədəki vəzifəsini seç.
Gümüş üzük I növ təyini söz birləşməsidir. Gümüş isim olsa da, burada ayrıca təyin, üzük isə mübtədadır.
Balıqçı qayığı sahilə yaxınlaşdı. Balıqçı sözü haqqında düzgün fikri seç.
Balıqçı qayığı II növ təyini söz birləşməsidir və bütövlükdə mübtədadır. Balıqçı sözündəki sözdüzəldici şəkilçi onu ayrıca cümlə üzvü etmir.
Rəssamın əsərlərini sərgidə gördüm. Rəssamın əsərlərini birləşməsinin cümlədəki vəzifəsini müəyyən et.
Rəssamın əsərlərini III növ təyini söz birləşməsidir və tərəfləri ayrıca cümlə üzvləri kimi ayrılmır. Bütövlükdə nəyi? sualına cavab verdiyi üçün tamamlıqdır.
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et
Bu mövzunun tapşırıqlarını həll et və hər birinin izahına bax.
Digər mövzular
Bütün Azərbaycan dili mövzuları- Azərbaycan diliİsmi və feili birləşmələrİmtahan ya cümlələri iki növə uyğunlaşdırmağı (ismi birləşmə, feili birləşmə), ya da verilmiş söz…
- Azərbaycan diliMürəkkəb adlarİmtahan adətən beş variant verir və onların arasından mürəkkəb adı tapmağı istəyir.
- Azərbaycan diliFeili birləşmələr və onların növləriİmtahan cümlədəki feili birləşmənin növünü soruşur: məsdər tərkibi, feili sifət tərkibi və ya feili bağlama…
- Azərbaycan diliMəsdər tərkibləriİmtahan verilmiş cümlələrdən birində məsdər tərkibinin işləndiyini və ya onun hansı cümlə üzvü olduğunu…
Dərslikdə bu mövzu
- Dərslik: Azərbaycan dili, 8-ci sinif, «Yaxşılıq itmir — Əsas tərəfin ifadə vasitələrinə görə söz birləmələrinin növləri», səh. 18
- Dərslik: Azərbaycan dili, 6-cı sinif, 2-ci hissə, «Yaddaş — Söz birləşmələri cümlə üzvü kimi», səh. 46